જ્યારે પણ આપણે ટ્રેનમાં મુસાફરી કરીએ છીએ અથવા રેલવે સ્ટેશન પાસેથી પસાર થઈએ છીએ, ત્યારે પાટાઓની વચ્ચે પાથરેલા નાના-નાના અણીદાર કાંકરાઓ પર આપણી નજર જરૂર પડે છે. આ પથ્થરો હકીકતમાં રેલવે ટ્રેકની સુરક્ષા અને મજબૂતીનો મહત્વનો આધાર છે. જો પાટાઓની નીચેથી આ પથ્થરો હટાવી દેવામાં આવે, તો ઘણી મુશ્કેલીઓ પેદા થઈ શકે છે. રેલવેની ભાષામાં આ પથ્થરોને બેલાસ્ટ (Ballast) કહેવામાં આવે છે. ચાલો સમજીએ કે પાટાઓ પર કૉન્ક્રીટના સ્લેબ અને લોખંડની રેલ સાથે આ પથ્થરો પાથરવા પાછળ શું કારણ છે?
ટ્રેક પર પથ્થરોની મહત્વની ભૂમિકા
રેલવે ટ્રેક તૈયાર કરવા માટે જમીનથી લઈને ઉપરની સપાટી સુધી અનેક સ્તરો બનાવવામાં આવે છે. સૌથી નીચે સમતળ જમીન હોય છે, જેના ઉપર અલગ-અલગ સ્તરમાં ખાસ પ્રકારની માટી પાથરવામાં આવે છે. ત્યારબાદ તેના ઉપર પથ્થરો એટલે કે બેલાસ્ટનું જાડું સ્તર પાથરવામાં આવે છે.
આ પથ્થરોની ઉપર કૉન્ક્રીટથી બનેલા લાંબા સ્લેબ મૂકવામાં આવે છે, જેને રેલવેની ભાષામાં સ્લીપર (Sleeper) કહેવામાં આવે છે. આ સ્લીપરની ઉપર લોખંડની રેલને મજબૂત રીતે કસવામાં આવે છે. આ સમગ્ર રચના ટ્રેનના હજારો ટન વજનને સહન કરવા માટે તૈયાર કરવામાં આવે છે.
ભારે વજનને સંતુલિત કરવું અને સ્થિરતા આપવી
જ્યારે હજારો ટન વજન ધરાવતી ટ્રેન ઝડપથી પાટા પર દોડે છે, ત્યારે રેલ પર ભારે દબાણ અને ખેંચાણ પેદા થાય છે. આ પથ્થરો ટ્રેનના ભારે વજનને જમીન પર સમાન રીતે વહેંચવામાં મદદ કરે છે. પથ્થરોને કારણે કૉન્ક્રીટના સ્લીપર અને લોખંડની રેલ પોતાની જગ્યાએથી ખસી શકતા નથી. જો પાટાઓની નીચે આ પથ્થરો ન હોય, તો ટ્રેનના દબાણને કારણે પાટા જમીનમાં ધસી શકે છે અથવા વાંકા થઈ શકે છે, જેના કારણે મોટા અકસ્માતનું જોખમ ઊભું થઈ શકે છે.
વરસાદી પાણીના નિકાલમાં મદદરૂપ
વરસાદની સિઝનમાં પાટા પર પાણી ભરાઈ જવું મોટી સમસ્યા બની શકે છે. જો પાટાની આસપાસ પાણી ભરાઈ રહે, તો લોખંડની રેલમાં કાટ લાગી શકે છે અને નીચેની માટી પણ ધોવાઈ શકે છે. બેલાસ્ટના પથ્થરોની વચ્ચે ખાલી જગ્યા હોય છે, જે કુદરતી ડ્રેનેજ સિસ્ટમની જેમ કામ કરે છે. પાણી પાટા પાસે પાણી ભરાવવાને બદલે પથ્થરો વચ્ચેથી નીચે તરફ વહી જાય છે. આના કારણે ટ્રેક પ્રમાણમાં સૂકો અને સુરક્ષિત રહે છે.
કંપન શોષવું અને અવાજ ઘટાડવો
ટ્રેનના પૈડાં અને રેલ વચ્ચેના ઘર્ષણને કારણે ભારે અવાજ અને કંપન પેદા થાય છે. જો રેલને સીધી જમીન અથવા પાકા કૉન્ક્રીટ પર પાથરી દેવામાં આવે, તો આ કંપન આસપાસના વિસ્તારમાં ફેલાઈ શકે છે અને ટ્રેકની રચનાને પણ નુકસાન પહોંચાડી શકે છે. બેલાસ્ટના પથ્થરો શોક એબ્સોર્બરની જેમ કામ કરે છે. તેઓ ટ્રેનના કારણે પેદા થતા કંપનને શોષવામાં મદદ કરે છે. તેના કારણે ટ્રેકનું આયુષ્ય વધે છે અને ટ્રેન પસાર થતી વખતે થતો અવાજ પણ અમુક હદ સુધી ઓછો થાય છે.
તાપમાનમાં ફેરફારથી ટ્રેકને સંતુલિત રાખે છે
લોખંડની રેલ પર હવામાનની સીધી અસર થાય છે. ઉનાળામાં વધુ ગરમીના કારણે લોખંડ ફેલાય છે, જ્યારે કડકડતી ઠંડીમાં તે સંકોચાય છે. જો રેલને એક જ સ્થિતિમાં સંપૂર્ણપણે કઠોર રીતે બાંધી દેવામાં આવે, તો તાપમાનમાં ફેરફાર થતાં તેના પર વધારાનું દબાણ આવી શકે છે અને રેલ વાંકી થવાનું જોખમ રહે છે. બેલાસ્ટની રચના ટ્રેકને જરૂરી સ્થિરતા સાથે થોડું લવચીકપણું જાળવવામાં મદદ કરે છે, જેથી તાપમાનના કારણે થતા ફેરફારોને સુરક્ષિત રીતે સંભાળી શકાય.
ઝાડ-છોડ અને ઘાસને ઉગતા અટકાવે છે
જો પાટાની નીચે માત્ર માટી હોય, તો ત્યાં ઘાસ, ઝાડીઓ અને નાના છોડ ઊગી શકે છે. છોડના મૂળ માટીને ઢીલી કરી શકે છે અને ટ્રેકની મજબૂતીને અસર કરી શકે છે. પથ્થરોનું કઠોર અને પ્રમાણમાં સૂકું સ્તર છોડને ઉગવા માટે જરૂરી ભેજ અને જગ્યા ઘટાડે છે. જેના કારણે ટ્રેકની આસપાસ વનસ્પતિનું પ્રમાણ ઓછું રહે છે અને ટ્રેક અવરોધમુક્ત રાખવામાં મદદ મળે છે.
રેલવે ટ્રેક પર ગોળ નહીં, પરંતુ અણીદાર પથ્થરો જ કેમ હોય છે?
રેલવે ટ્રેક પર પાથરવામાં આવતા પથ્થરો સામાન્ય રીતે નદીમાં જોવા મળતા ગોળ અને લીસા પથ્થરો જેવા હોતા નથી. પાટા માટે ખાસ કરીને અણિવાળા, ખરબચડા અને ખૂણાવાળા પથ્થરો પસંદ કરવામાં આવે છે. તેનું મુખ્ય કારણ એ છે કે અણીદાર પથ્થરો એકબીજા સાથે મજબૂત રીતે ફસાઈ જાય છે અને ઇન્ટરલોકિંગ સિસ્ટમ બનાવે છે. જ્યારે ટ્રેન પસાર થાય છે ત્યારે આ પથ્થરો એકબીજા પર સરળતાથી સરકતા નથી.
તેની સરખામણીમાં ગોળ અને લીસા પથ્થરો સરળતાથી ખસી શકે છે, જેના કારણે ટ્રેકનું સંતુલન અને સ્થિરતા બગડી શકે છે. આ જ કારણ છે કે રેલવે ટ્રેક પર દેખાતા આ નાના-નાના અણીદાર પથ્થરો માત્ર સામાન્ય પથ્થરો નથી, પરંતુ ટ્રેકની સુરક્ષા અને મજબૂતી માટે ખૂબ જ મહત્વપૂર્ણ ભૂમિકા ભજવે છે.
