દૂધ લગભગ દરેક ભારતીય ઘરની જરૂરિયાત છે. સવારની ચાથી લઈને બાળકોના ગ્લાસ અને દહીં-પનીર સુધી દરરોજ લાખો પરિવારો દૂધનો ઉપયોગ કરે છે. પરંતુ શું તમે જાણો છો કે દેશના અલગ-અલગ રાજ્યોમાં દૂધના ભાવમાં મોટો તફાવત જોવા મળે છે? ક્યાંક એક લીટર દૂધ 42 રૂપિયામાં મળી જાય છે, તો ક્યાંક તેના માટે 58થી 60 રૂપિયા સુધી ચૂકવવા પડે છે. ઉપલબ્ધ છૂટક ભાવના આંકડા અનુસાર, કર્ણાટક એવા રાજ્યોમાં સામેલ છે જ્યાં ગ્રાહકોને પેકેટવાળું દૂધ સૌથી સસ્તું મળે છે. બીજી તરફ દિલ્હી-NCR, મહારાષ્ટ્ર અને કેરળ જેવા રાજ્યોમાં દૂધની કિંમત વધારે છે. આખરે દૂધના ભાવમાં આટલો તફાવત શા માટે છે અને કયા રાજ્યમાં કેટલા ભાવ છે, ચાલો જાણીએ આ અહેવાલમાં.
સૌથી સસ્તું દૂધ ક્યાં મળે છે?
અલગ-અલગ દૂધ કંપનીઓ દ્વારા જાહેર કરવામાં આવેલા આંકડા અનુસાર કર્ણાટકમાં મળતું નંદિની ટોન્ડ દૂધ આશરે 42થી 44 રૂપિયા પ્રતિ લીટરના ભાવે મળે છે. દેશના અન્ય મોટા રાજ્યોની સરખામણીમાં આ કિંમત ઘણી ઓછી છે. દિલ્હી-NCRમાં મધર ડેરી અને અમૂલનું ટોન્ડ દૂધ 56થી 58 રૂપિયા પ્રતિ લીટર સુધી વેચાય છે. જ્યારે કર્ણાટકના ગ્રાહકો તેના કરતાં આશરે 12થી 14 રૂપિયા પ્રતિ લીટર ઓછા ચૂકવે છે. એટલે કે જો કોઈ પરિવાર દરરોજ 2 લીટર દૂધ ખરીદે છે, તો માત્ર દૂધની ખરીદીમાં જ એક વર્ષ દરમિયાન હજારો રૂપિયાની બચત થઈ શકે છે.
અલગ-અલગ રાજ્યોમાં કેટલા છે દૂધના ભાવ?
ઉપલબ્ધ રિટેલ ડેટા અનુસાર દેશના અલગ-અલગ રાજ્યોમાં દૂધની કિંમતોમાં મોટો તફાવત જોવા મળે છે. આંકડા દર્શાવે છે કે ઉત્તર ભારતના મોટા શહેરોમાં રહેતા ગ્રાહકો દક્ષિણ ભારતના કેટલાક રાજ્યોની સરખામણીમાં દૂધ માટે વધુ કિંમત ચૂકવે છે.
આખરે રાજ્યોમાં દૂધના ભાવમાં આટલો તફાવત કેમ?
દેશભરમાં દૂધની કિંમત એકસરખી નથી હોતી, કારણ કે તેની કિંમત અનેક બાબતો પર આધારિત હોય છે. તેમાં સૌથી મોટું કારણ પશુઓ માટેનો ચારો છે. ડેરી ક્ષેત્રના જાણકારો અનુસાર દૂધ ઉત્પાદનના કુલ ખર્ચનો મોટો હિસ્સો ચારા અને પશુઓની દેખભાળ પાછળ થાય છે. જે રાજ્યોમાં લીલો ચારો, દાણો અને પશુઆહાર મોંઘો હોય છે, ત્યાં દૂધની ઉત્પાદન કિંમત પણ વધી જાય છે. બીજું મોટું કારણ ટ્રાન્સપોર્ટ અને કોલ્ડ-ચેઇન નેટવર્ક છે. દૂધ દોહ્યા બાદ થોડા કલાકોમાં તેને ચિલિંગ સેન્ટર અને ત્યારબાદ પ્રોસેસિંગ પ્લાન્ટ સુધી પહોંચાડવું પડે છે. ત્યારબાદ પેકેજિંગ, સ્ટોરેજ અને વિતરણનો ખર્ચ પણ તેમાં ઉમેરાય છે. જે રાજ્યોમાં દૂધના ઉત્પાદન કેન્દ્ર અને ગ્રાહક બજાર વચ્ચેનું અંતર વધારે હોય છે, ત્યાં આ ખર્ચ પણ વધી જાય છે.
આ ઉપરાંત ડેરીનું મોડલ પણ મહત્વની ભૂમિકા ભજવે છે. ગુજરાતનું અમૂલ, બિહારનું સુધા, પંજાબનું વેરકા અને કર્ણાટકનું નંદિની જેવા સહકારી બ્રાન્ડ ખેડૂતો પાસેથી સીધી ખરીદી કરે છે, જેનાથી ખર્ચને નિયંત્રિત રાખવામાં મદદ મળે છે. બીજી તરફ કેટલાક બજારોમાં પેકેજિંગ, બ્રાન્ડિંગ અને શહેરી વિતરણ પાછળ વધુ ખર્ચ થાય છે, જેની સીધી અસર છૂટક ભાવ પર પડે છે.
દિલ્હીમાં દૂધ આટલું મોંઘું કેમ?
દિલ્હી દેશના સૌથી મોટા દૂધ વપરાશકાર બજારોમાંનું એક છે, પરંતુ અહીં દૂધનું સ્થાનિક ઉત્પાદન મર્યાદિત છે. રાજધાનીમાં વેચાતા દૂધનો મોટો હિસ્સો હરિયાણા, ઉત્તર પ્રદેશ અને રાજસ્થાન જેવા પડોશી રાજ્યોમાંથી આવે છે. એટલે દિલ્હીને મોટા પ્રમાણમાં બહારથી આવતા દૂધના પુરવઠા પર નિર્ભર રહેવું પડે છે. દૂધને દિલ્હી સુધી પહોંચાડવા, તેનું પ્રોસેસિંગ કરવા, પેકિંગ અને ત્યારબાદ સમગ્ર શહેરમાં તેનું વિતરણ કરવા માટેનો ખર્ચ પણ ઓછો નથી. આ ઉપરાંત ગોડાઉનનું ભાડું, વીજળી, ઇંધણ અને મજૂરી જેવા શહેરી ખર્ચ પણ દેશના કેટલાક અન્ય વિસ્તારોની સરખામણીમાં વધારે હોય છે. આ જ કારણસર દિલ્હી-NCRમાં મધર ડેરી અને અમૂલ જેવા બ્રાન્ડનું ટોન્ડ દૂધ 56થી 58 રૂપિયા પ્રતિ લીટર સુધી પહોંચી જાય છે.
સરળ ભાષામાં કહીએ તો દિલ્હીમાં દૂધની કિંમતમાં માત્ર દૂધનો ખર્ચ જ સામેલ નથી હોતો, પરંતુ તેમાં ટ્રાન્સપોર્ટ, પેકેજિંગ, કોલ્ડ-ચેઇન અને મોટા શહેરી બજારની વધારાની કિંમત પણ જોડાયેલી હોય છે. આ કારણે કેટલાક રાજ્યોની સરખામણીમાં અહીં ગ્રાહકોને પ્રતિ લીટર 10થી 15 રૂપિયા વધુ ચૂકવવા પડી શકે છે.
