કલ્પના કરો કે તમે સવારે ઉઠો અને તમને એવું લાગે કે તમારા ઘૂંટણમાં જાણે કોઈએ સિમેન્ટ ભરી દીધી છે! લાખો લોકો માટે આ કોઈ ખરાબ સપનું નથી, પણ રોજની હકીકત છે. ત્યારે વર્ષો જૂના સાંધાના દુ:ખાવાના આયુર્વેદિક ઇલાજ માટે ડો. મુરલીધર આર બલાલ (જનરલ મેનેજર એસડીએમ આયુર્વેદ ફાર્મસી) કેટલાક ઘરેલું ઉપાય જણાવે છે. જે તમારા જૂના સાંધાના દુ:ખાવામાં રાહત આપશે.
ડોક્ટર બલાલ સાયકલના ઉદાહરણ દ્વારા સમજાવે છે કે, “તમારા શરીરને એક સાયકલ જેવું સમજો અને તમારા સાંધા એ તેના મિજાગરા (કજાગરા) છે. જો સાયકલને લાંબો સમય વરસાદમાં ખુલ્લી છોડી દેવામાં આવે, તો બે વસ્તુઓ થાય: એક તો તેમાં ચીકણો કાદવ ભરાઈ જાય અને બીજું કે તેની અંદરનું ઓઈલ સુકાઈ જાય. પ્રાચીન આયુર્વેદ અનુસાર, ઉંમરની સાથે થતા ઘસારાના કારણે આપણા સાંધામાં જે જકડન આવે છે તે બિલકુલ આ ઉદાહરણ જેવી જ છે – જેમાં “ચીકણો કાદવ” (પાચન ન થવાથી બનેલો કચરો અથવા ‘આમ’) અને “કાટ લાગવો” (રૂક્ષતા અથવા ‘વાત’) બંને ભેગા થાય છે.”
સાંધા દુ:ખવાના બે મુખ્ય કારણો
ચીકણો કાદવ (આમવાત / રૂમેટોઇડ આર્થરાઇટિસ): જ્યારે આપણી પાચનશક્તિ નબળી પડે છે, ત્યારે ન પચેલો ખોરાક એક ઝેરી કચરામાં બદલાઈ જાય છે. આ કચરો લોહી દ્વારા વહીને સાંધાઓમાં જામી જાય છે, જેના કારણે સવારે ઉઠતી વખતે સાંધા ભારે અને સોજી ગયેલા લાગે છે.
કાટ ખાતો મિજાગરો (સંધિગત વાત / ઓસ્ટિઓઆર્થરાઇટિસ): જેમ જેમ ઉંમર વધે છે, તેમ સાંધાનું કુદરતી ઊંજણ (ગ્રીસ) એટલે કે ‘સિનોવિયલ ફ્લુઇડ’ સુકાવા લાગે છે. આનાથી સાંધા વચ્ચે ઘર્ષણ થાય છે, કટકટ અવાજ આવે છે અને ઘસારો વધે છે.
તમારું રસોડું: એક ઘરગથ્થુ ઔષધાલય
જો શરૂઆતના સ્ટેજમાં જ રસોડાના મસાલા અને જડીબુટ્ટીઓનો સાચો ઉપયોગ કરવામાં આવે, તો તમે મોંઘી અને અઘરી દવાઓથી બચી શકો છો. રાહત આપતો ખજાનો તમારા મસાલાના ડબ્બામાં જ છુપાયેલો છે. જેમ કે:
હળદર અને મરી: હળદરમાં ‘કર્ક્યુમિન’ નામનું તત્વ હોય છે, જે સોજો ઉતારવાની કુદરતી તાકાત ધરાવે છે. પણ આપણું શરીર તેને એકલું સરળતાથી પચાવી શકતું નથી. હળદરમાં એક ચપટી મરી ઉમેરવાથી શરીરની કર્ક્યુમિન શોષવાની ક્ષમતા 2000% વધી જાય છે! અડધી ચમચી હળદર અને એક ચપટી મરીને થોડાક ઘી સાથે નવશેકા દૂધમાં ઉકાળીને પીઓ, જેથી કોષોને અંદરથી પોષણ મળે.
તાજા આદુની ચા: આદુ શરીરના કચરાને ઓગાળવા માટે ભઠ્ઠી જેવું કામ કરે છે. સવારે જો સાંધા ભારે અને જકડાયેલા લાગતા હોય, તો એક ઇંચ આદુના ટુકડાને પાણીમાં ૧૦ મિનિટ ઉકાળો. આ ગરમ ચા પીવાથી સાંધામાં ભરાયેલો “ચીકણો કાદવ” સાફ થઈ જશે.
મેથીના દાણા: રોજ રાત્રે એક ચમચી મેથીના દાણાને એક ગ્લાસ પાણીમાં પલાળી રાખો. સવારે મેથી ચાવીને ખાઈ જાઓ અને તેનું પાણી પી લો. આ પરંપરાગત આદત વજનને નિયંત્રણમાં રાખે છે, જેથી સાંધા પરનો ભાર ઘટે છે અને ઘસારો આગળ વધતો અટકે છે.
લસણવાળું દૂધ (લશુન ક્ષીરપાક): ‘વાત’ દોષ સાંધાને સૂકવીને તેના પર કાટ લગાડે છે. આ કાટને દૂર કરવા અને દુખાવાનો રસ્તો સાફ કરવા માટે આયુર્વેદનું અમોઘ શસ્ત્ર એટલે લસણવાળું દૂધ. કાચું લસણ એક “અગનગોળા” જેવું છે—તે બ્લોકેજ સાફ કરવામાં ખૂબ જ તેજસ્વી છે, પણ એકલું ખાવાથી પેટમાં બળતરા કરી શકે છે. દૂધ અહીં એક “ઠંડી ચાદર” જેવું કામ કરે છે. બંનેને સાથે ઉકાળવાથી લસણની બળતરા વિના તેના પૂરેપૂરા ઔષધીય ગુણો મળી રહે છે.
કાટ લાગેલી સાયકલને સાજી કરવી હોય તો બહારથી ઓઈલિંગ કરવું જ પડે. આયુર્વેદ આ કામ ‘જાનુ બસ્તી’ દ્વારા કરે છે. આ થેરાપીમાં અડદના લોટની પાળી બનાવીને તમારા ઘૂંટણની આસપાસ રાખવામાં આવે છે અને તેમાં નવશેકું આયુર્વેદિક તેલ ભરવામાં આવે છે. આ હળવી ગરમી તેલને ત્વચાની સાવ અંદર ઉતારીને સુકાઈ ગયેલા અને દુખતા કુરચા (કાર્ટિલેજ) સુધી પહોંચાડે છે.
વાતાતપિક રસાયણ અભિગમ (દૈનિક કામકાજ સાથે સાંધાનું નવજીવન)
આપણી રોજબરોજની જિંદગી ચાલુ રાખવાની સાથે સાંધાને નવું આયુષ્ય આપવા માટે એક ખાસ જડીબુટ્ટી છે—લાખ (Laksha). આ ગુંદર જેવા રેઝિનનો અંદાજે 25 ગ્રામ પાવડર લો, તેને 3 ગ્લાસ પાણીમાં ધીમી આંચ પર ઉકાળો. પાણી ઉકળીને જ્યારે ત્રીજા ભાગનું (1 ગ્લાસ જેટલું) બચે, ત્યારે તેને ગાળી લો. આ ઘટ્ટ ઉકાળામાં થોડો ગોળ ઉમેરીને પીઓ. સતત બે અઠવાડિયાના ઉપયોગથી સાંધામાં નવું જોમ આવશે, ખાસ કરીને જ્યારે ઘસારાની શરૂઆત હોય ત્યારે આ રામબાણ ઈલાજ છે.
તમારું શરીર અલગ-અલગ તૂટેલા ભાગોથી બનેલું કોઈ મશીન નથી, પણ એકબીજા સાથે જોડાયેલું સુંદર તંત્ર છે. સાંધાનો દુખાવો એ માત્ર એક ઈશારો છે કે તમારા શરીરની અંદરનું વાતાવરણ કાં તો બહુ સુકાયેલું છે અથવા તો કચરાથી ભરાઈ ગયું છે.
ગરમ આદુની ચા પીને, સાંધા પર તેલનું માલિશ કરીને, હળદર-મરીની જોડી અપનાવીને અને લાખ જેવા રસાયણનો સાથ લઈને તમે તમારા શરીરની સાજા થવાની કુદરતી શક્તિને જગાડી શકો છો. તમારી જીવનશૈલીને સુધારો, સાંધા આપોઆપ સ્મૂથ ચાલવા લાગશે!
નોંધ – જણાવી દઈએ કે, આ આર્ટિકલમાં લખવામાં આવેલા રોગની આયુર્વેદિક સારવાર માટે ડો. મુરલીધર આર બલાલના પોતાના અભિપ્રાય છે.
