જ્યારે ઘરમાં કોઈનું મૃત્યુ થાય છે, ત્યારે પરિવારજનો હિંદુ રીતિ-રિવાજ મુજબ અંતિમ સંસ્કાર કરે છે. તમે ઘણીવાર જોયું હશે કે અંતિમ સંસ્કારની તમામ વિધિઓ પૂર્ણ થયા બાદ પરિવારના પુરુષો પોતાના માથાના વાળ ઉતરાવે છે. પરંતુ શું તમે જાણો છો કે આ પરંપરા પાછળની માન્યતા શું છે? હિંદુ ધર્મમાં કોઈ વ્યક્તિનું મૃત્યુ થાય ત્યારે પરિવારના સભ્યો કેટલાક દિવસો સુધી ખાસ નિયમોનું પાલન કરે છે. આ સમયને સામાન્ય રીતે સૂતકનો સમય કહેવામાં આવે છે. આ દરમિયાન લોકો પૂજા-પાઠ અને શુભ કાર્યો કરવાથી દૂર રહે છે. ત્યારબાદ 10મા, 11મા, 12મા અથવા 13મા દિવસે પરિવારની પરંપરા અનુસાર કેટલીક ખાસ વિધિઓ કરવામાં આવે છે. માથાના વાળ ઉતરાવવાની વિધિ પણ તેમાંની એક છે.
વાળ ઉતરાવવા પાછળની માન્યતા
મૃત વ્યક્તિ પ્રત્યેનો મોહ છોડવા અને તેની આત્માની શાંતિ માટે વિવિધ પ્રકારની ધાર્મિક વિધિઓ કરવામાં આવે છે. આ જ વિધિઓના ભાગરૂપે માથાના વાળ પણ ઉતરાવવામાં આવે છે. વાળને શરીરનો એક મહત્વપૂર્ણ ભાગ માનવામાં આવે છે. ધાર્મિક માન્યતા અનુસાર, વાળ ઉતરાવીને વ્યક્તિ જૂના સંબંધોના મોહનો ત્યાગ કરે છે અને જીવનના નવા તબક્કામાં પ્રવેશ કરે છે. જોકે, આત્મા વાળના માધ્યમથી પરિવારના સભ્યો સાથે સંપર્ક કરે છે અથવા વાળ ઉતરાવવાથી આત્માને શાંતિ મળે છે તે બાબતના કોઈ વૈજ્ઞાનિક પુરાવા નથી. આ મુખ્યત્વે ધાર્મિક અને સાંસ્કૃતિક માન્યતા છે.
દુઃખ વ્યક્ત કરવાની પણ એક પ્રાચીન પરંપરા
માથું મુંડાવવું માત્ર આધ્યાત્મિક વિધિ નથી, પરંતુ દુઃખ વ્યક્ત કરવાની એક પરંપરા તરીકે પણ જોવામાં આવે છે. પ્રાચીન સમયમાં લોકો માથું મુંડાવીને સમાજને સંકેત આપતા હતા કે તેમના પરિવારમાં કોઈનું મૃત્યુ થયું છે. આ ઉપરાંત, તેનો એક અર્થ એવો પણ માનવામાં આવે છે કે પરિવારના સભ્યો મૃતકની યાદમાં થોડા સમય માટે શણગાર અને કેટલીક સુખ-સુવિધાઓનો ત્યાગ કરી શોક વ્યક્ત કરી રહ્યા છે.
શું તેની પાછળ કોઈ વૈજ્ઞાનિક કારણ છે?
મૃત્યુ બાદ શરીરમાં સ્વાભાવિક રીતે સૂક્ષ્મજીવો અને બેક્ટેરિયાની પ્રક્રિયા શરૂ થાય છે. અંતિમ સંસ્કાર દરમિયાન પરિવારના સભ્યો મૃતદેહના સીધા અથવા પરોક્ષ સંપર્કમાં આવી શકે છે. જૂના સમયમાં આજની જેમ સેનિટાઇઝર અને આધુનિક જંતુનાશક ઉપલબ્ધ નહોતા. તેથી તે સમયગાળામાં સ્નાન કરવું, કપડાં બદલવા અને આસપાસની જગ્યાની સ્વચ્છતા જાળવવા પર વિશેષ ભાર આપવામાં આવતો હતો. કેટલાક લોકો માથાના વાળમાં ગંદકી અથવા સૂક્ષ્મજીવો રહી શકે તેવી માન્યતાને કારણે વાળ ઉતરાવવાની પરંપરાને સ્વચ્છતા સાથે પણ જોડે છે. જોકે, માથું મુંડાવવાથી મૃત્યુ બાદના ચેપનું જોખમ ઘટે છે એવો ચોક્કસ વૈજ્ઞાનિક પુરાવો આ પરંપરાને સમર્થન આપતો નથી.
દરેક હિંદુ પરિવારમાં આ પરંપરા નથી
સૌથી મહત્વની વાત એ છે કે તમામ હિંદુ પરિવારોમાં મૃત્યુ બાદ માથું મુંડાવવું ફરજિયાત નથી. અલગ-અલગ પ્રદેશો, પરિવારની પરંપરાઓ અને ધાર્મિક માન્યતાઓ અનુસાર અંતિમ સંસ્કારની રીતોમાં પણ ફેરફાર જોવા મળે છે. કેટલાક લોકો આખું માથું મુંડાવે છે, જ્યારે કેટલાક લોકો માત્ર થોડા વાળ કાપે છે. બીજી તરફ, ઘણા પરિવારોમાં આ પરંપરા બિલકુલ પણ પાળવામાં આવતી નથી. તેથી માથું મુંડાવવાની પરંપરાને એક સર્વસામાન્ય હિંદુ નિયમ તરીકે નહીં, પરંતુ અલગ-અલગ પરિવાર અને સંપ્રદાયોમાં જોવા મળતી ધાર્મિક-સાંસ્કૃતિક પરંપરા તરીકે સમજવી જોઈએ.
