દરેક ઘરમાં પૂજા કર્યા બાદ આરતી કરવામાં આવે છે. આરતી પૂરી થયા પછી આપણે સૌ દીવાની જ્યોત પર હાથ ફેરવીને આંખો પર લગાવીએ છીએ. બાળપણથી જ આપણે આવું કરતા આવ્યા છીએ. પરંતુ શું ક્યારેય વિચાર્યું છે કે આવું શા માટે કરવામાં આવે છે? મોટાભાગના લોકો તેને માત્ર એક જૂની પરંપરા માનીને કરતા રહે છે. હકીકતમાં તેની પાછળ ધાર્મિક માન્યતાઓ જોડાયેલી છે. જોકે, આ પરંપરાને લઈને કરવામાં આવતા કેટલાક વૈજ્ઞાનિક દાવાઓને સાવચેતીથી સમજવા જરૂરી છે. ચાલો આ સમગ્ર બાબતને સરળ ભાષામાં સમજીએ.
જ્યારે પૂજા પૂર્ણ થાય છે ત્યારે ભગવાનની આરતી ઉતારવામાં આવે છે. ત્યારબાદ દીવો તમામ લોકો પાસે લઈ જવામાં આવે છે. લોકો પોતાની બંને હથેળીઓને દીવાની જ્યોતથી થોડે ઉપર રાખે છે. ત્યારબાદ આ હાથોને ચહેરા અને આંખો પર લગાવવામાં આવે છે. સામાન્ય ભાષામાં તેને ‘આરતી લેવી’ કહેવામાં આવે છે. આ માત્ર એક રીત-રિવાજ નથી, પરંતુ ભગવાન પ્રત્યે શ્રદ્ધા વ્યક્ત કરવાની એક રીત માનવામાં આવે છે. આ નાનકડા કાર્યથી મનને શાંતિ અને સંતોષ મળતો હોવાનો અનુભવ ઘણા લોકો કરે છે.
ધાર્મિક માન્યતાઓ અનુસાર આરતીની જ્યોતમાં ભગવાનનું તેજ અને દિવ્ય શક્તિ હોવાનું માનવામાં આવે છે. જ્યારે આપણે દીવા પર હાથ ફેરવીએ છીએ, ત્યારે તે પવિત્ર ઊર્જા આપણા હાથોમાં આવે છે તેવી માન્યતા છે. ત્યારબાદ જ્યારે આપણે હાથોને આંખો અને કપાળ પર લગાવીએ છીએ, ત્યારે ભગવાનનો આશીર્વાદ આપણને પ્રાપ્ત થાય છે એવું માનવામાં આવે છે. એવું પણ માનવામાં આવે છે કે આમ કરવાથી મનમાં રહેલા નકારાત્મક વિચારો દૂર થાય છે, સારા વિચારો આવે છે અને ભગવાનનું દિવ્ય રક્ષણ પ્રાપ્ત થાય છે.
હવે વાત કરીએ તેની પાછળના વિજ્ઞાનની. જ્યારે આપણે સળગતા દીવાની ઉપર હાથ રાખીએ છીએ, ત્યારે હથેળીઓને હળવી ગરમાહટ મળે છે. હથેળીઓમાં વિવિધ નસોના છેડા અને સંવેદનશીલ ભાગો હોય છે. જોકે, માત્ર દીવાની ગરમીથી આ નસો ‘જાગી જાય છે’ અથવા આંખોમાં લોહીનું પરિભ્રમણ વધે છે એવા દાવાઓને મજબૂત વૈજ્ઞાનિક પુરાવાથી સમર્થન મળતું નથી. ગરમ હાથને બંધ આંખો પર હળવેથી રાખવાથી થોડા સમય માટે આરામદાયક અનુભવ થઈ શકે છે.
પૂજામાં આપણે ઘણીવાર કપૂર અથવા ઘીનો દીવો પ્રગટાવીએ છીએ. આ વસ્તુઓ સળગવાથી આસપાસના વાતાવરણમાં સુગંધ ફેલાય છે. જોકે, કપૂર કે ઘી સળગાવવાથી હવા સંપૂર્ણપણે શુદ્ધ થાય છે અથવા બેક્ટેરિયા નાશ પામે છે એવા દાવાઓને સામાન્ય રીતે વૈજ્ઞાનિક રીતે સાબિત થયેલા તથ્ય તરીકે રજૂ કરી શકાય નહીં. એટલે આ બાબતને મુખ્યત્વે ધાર્મિક પરંપરા અને વ્યક્તિગત અનુભવના ભાગરૂપે જોવી યોગ્ય છે.
આરતી બાદ હાથને આંખો અને ચહેરા પર લગાવવાથી ઘણા લોકોને માનસિક રીતે શાંતિનો અનુભવ થાય છે. દિવસભરની દોડધામ અને તણાવ બાદ જ્યારે આપણે પૂજા દરમિયાન થોડો સમય શાંત બેસીએ છીએ, ત્યારે આ પ્રક્રિયા મનને શાંત કરવામાં મદદરૂપ થઈ શકે છે. ગરમ હાથનો હળવો સ્પર્શ આંખો અને ચહેરા પર આરામદાયક લાગી શકે છે. પૂજા અને આરતી દરમિયાન ધ્યાન કેન્દ્રિત કરવાથી પણ વ્યક્તિને શાંતિનો અનુભવ થઈ શકે છે.
આરતી લેતી વખતે કેટલીક બાબતોનું ધ્યાન રાખવું ખૂબ જરૂરી છે. પોતાના હાથને દીવાની જ્યોતની ખૂબ નજીક ન લઈ જવા જોઈએ. જ્યોતથી થોડું અંતર જાળવવું જોઈએ જેથી હાથની ત્વચા દાઝી ન જાય. હાથને જ્યોતની ઉપર માત્ર થોડી ક્ષણો માટે રાખો અને ત્યારબાદ હળવેથી બંધ આંખો તથા ચહેરા પાસે લઈ જાઓ. આંખો ખુલ્લી રાખીને જ્યોત તરફ સીધું ન જોવું. આ પરંપરા મુખ્યત્વે ધાર્મિક શ્રદ્ધા અને આધ્યાત્મિક શાંતિ સાથે જોડાયેલી છે. તેના કેટલાક શારીરિક ફાયદા વિશેના દાવાઓને વૈજ્ઞાનિક પુરાવા વગર નિશ્ચિત સત્ય તરીકે ન માનવા જોઈએ.
ડિસ્ક્લેમર: આ લેખ સામાન્ય ધાર્મિક માન્યતાઓ, પરંપરાઓ અને વ્યવહારુ જાણકારી પર આધારિત છે. તેને માત્ર જ્ઞાનવર્ધક માહિતી તરીકે વાંચો. કોઈપણ સ્વાસ્થ્ય સંબંધિત સમસ્યા માટે હંમેશા નિષ્ણાત અથવા ડૉક્ટરની સલાહ લો.
