તમે પણ ક્યારેક દુકાનદારને ₹10 કે ₹20ની ફાટેલી નોટ આપી હશે અને તેણે નોટ સ્વીકારવાનો ઇનકાર કર્યો હશે. નાના મૂલ્યની નોટો સાથે આ સમસ્યા સામાન્ય છે. જોકે, હવે ટૂંક સમયમાં આ સમસ્યામાંથી રાહત મળી શકે છે.
ભારતીય રિઝર્વ બેંક (RBI) ₹10 અને ₹20ની કાગળની નોટોની જગ્યાએ પ્લાસ્ટિક જેવી દેખાતી પોલિમર નોટ લાવવાની તૈયારી કરી રહી છે. ખાસ વાત એ છે કે આ નવી નોટો જૂની નોટોની સરખામણીએ બે થી ચાર ગણી વધુ ટકી શકે છે.
મનીકન્ટ્રોલના અહેવાલ અનુસાર, RBI એપ્રિલ 2027થી આ નોટોનો ઉપયોગ શરૂ કરી શકે છે. જોકે, શરૂઆતમાં તેને પાયલટ પ્રોજેક્ટ હેઠળ જારી કરવામાં આવશે. આ સમગ્ર યોજનામાં સામાન્ય લોકોની સુવિધાની સાથે બેંકોના ખર્ચમાં બચત થાય તેનું પણ ધ્યાન રાખવામાં આવ્યું છે.
નવી નોટો આવતાં ATMમાં શું બદલવું પડશે?
સામાન્ય રીતે નવી નોટોનું કદ બદલાય ત્યારે ATM મશીનોમાં પણ ફેરફાર કરવા પડે છે. તેના કારણે બેંકોને મોટો ખર્ચ ઉઠાવવો પડે છે. જોકે, આ વખતે RBIએ એવો રસ્તો પસંદ કર્યો છે, જેથી આ ખર્ચ બચાવી શકાય.
હકીકતમાં, નવી પોલિમર નોટોનું કદ હાલની ₹10 અને ₹20ની નોટો જેટલું જ રાખવામાં આવશે. એટલે કે આ નવી નોટો જૂની નોટો માટેના ATM સ્લોટમાં સરળતાથી ફિટ થઈ શકશે. તેના કારણે નોટ ઓળખતા સેન્સર અને ATMની કેસેટમાં મોટા ફેરફાર કરવાની જરૂર નહીં પડે.
આ પહેલાં ₹100 અને ₹200ની નવી નોટો આવ્યા બાદ દેશનાં આશરે 2.4 લાખ ATM મશીનોમાં ફેરફાર કરવા પડ્યા હતા. આ કામ પાછળ લગભગ ₹100 કરોડનો ખર્ચ થયો હતો. એક સરકારી બેંકના અધિકારીના જણાવ્યા અનુસાર, જે બેંક પાસે 8,500 ATM છે, તેને આ વખતે આશરે ₹21.25 કરોડની બચત થઈ શકે છે.
કેટલી પ્લાસ્ટિકની નોટો છાપવાની તૈયારી છે?
RBIએ આ પાયલટ પ્રોજેક્ટ માટે કુલ 200 કરોડ નોટો છાપવાનો પ્રસ્તાવ મૂક્યો છે. તેમાં નીચે મુજબની નોટો સામેલ છે.
– ₹10ની 100 કરોડ પોલિમર નોટો.
– ₹20ની 100 કરોડ પોલિમર નોટો.
આ પ્રોજેક્ટ માટે RBIની પેટાકંપની ભારતીય રિઝર્વ બેંક નોટ મુદ્રણ પ્રાઇવેટ લિમિટેડ (BRBNMPL)ને છ કંપનીઓ તરફથી બિડ મળી છે. પોલિમર સાયન્સ કંપની યુફ્લેક્સે અમેરિકન કંપની સ્પેક્ટ્રા સિસ્ટમ સાથે મળીને પણ બિડ રજૂ કરી છે.
જૂની ₹10 અને ₹20ની નોટો બંધ થશે કે નહીં?
નવી નોટોના સમાચાર સાંભળીને જો તમે વિચારી રહ્યા હો કે ઘરમાં રાખેલી જૂની નોટો નકામી થઈ જશે, તો એવું બિલકુલ નથી. RBIની યોજના જૂની નોટોને તાત્કાલિક ચલણમાંથી દૂર કરવાની નથી.
નવી પોલિમર નોટો હાલની કાગળની નોટોની સાથે જ ચલણમાં રહેશે. એટલે કે તમારે તમારી જૂની ₹10 અને ₹20ની નોટો બદલાવવાની જરૂર નહીં પડે. શરૂઆતમાં નવી નોટો બેંક કાઉન્ટર અને ATM બંને માધ્યમથી લોકો સુધી પહોંચાડવામાં આવી શકે છે.
પ્લાસ્ટિકની નોટો કેટલાં વર્ષ સુધી ટકી શકે?
પોલિમર નોટ લાવવા પાછળનું સૌથી મોટું કારણ તેની મજબૂતાઈ છે. કાગળની નોટો ઝડપથી ફાટી જાય છે અને ખરાબ થઈ જાય છે, જ્યારે પ્લાસ્ટિક જેવા પોલિમરથી બનેલી નોટો લાંબા સમય સુધી ટકી શકે છે.
RBIના ગવર્નર સંજય મલ્હોત્રાએ ઓગસ્ટમાં જણાવ્યું હતું કે પોલિમર નોટોનું આયુષ્ય કાગળની નોટોની સરખામણીએ બે થી ચાર ગણું વધારે હોઈ શકે છે. કેટલાક દેશોમાં આવી નોટોનો ઉપયોગ 30 વર્ષથી પણ વધુ સમય સુધી કરવામાં આવ્યો છે.
જોકે, ભારતના હવામાન અને રોજિંદા ઉપયોગમાં આ નોટો કેટલી ટકાઉ સાબિત થશે, તેનો નિર્ણય પરીક્ષણ બાદ જ લેવામાં આવશે. હાલમાં એપ્રિલ 2027ને સંભવિત સમયમર્યાદા માનવામાં આવી રહી છે, પરંતુ આ કોઈ નિશ્ચિત તારીખ નથી. પાયલટ પ્રોજેક્ટનાં પરિણામો આવ્યા બાદ જ નક્કી થશે કે આ નોટો દેશભરમાં કેટલા મોટા પાયે જારી કરવામાં આવશે.
