વારાણસીમાં ‘ભારત ડિસ્કોર્સિસ @2047’ની બીજી આવૃત્તિનું સમાપન, નદીઓના પુનરુત્થાન માટે પાંચ પ્રાથમિકતાઓ નક્કી

વારાણસી: ભારતની નદીઓના સંરક્ષણ, પુનરુત્થાન અને જળ સુરક્ષાને મજબૂત બનાવવાના ઉદ્દેશ્ય સાથે આયોજિત ‘ભારત ડિસ્કોર્સિસ @2047’ની બીજી આવૃત્તિનું વારાણસી ખાતે સમાપન થયું હતું. ઉદગમ ચેરિટેબલ ટ્રસ્ટ, ગાંધીનગર અને IIT (BHU)ના સંયુક્ત ઉપક્રમે યોજાયેલા આ બે દિવસીય સંમેલનમાં નીતિ નિર્માતાઓ, શિક્ષણવિદો, સંશોધકો, પદ્મશ્રી પુરસ્કાર વિજેતાઓ, નદી સંરક્ષકો, ખેડૂતો અને સામાજિક કાર્યકરોએ ભાગ લીધો હતો.

IIT (BHU)ના દેવ અને વર્ધના લેક્ચર હોલ કોમ્પ્લેક્સમાં યોજાયેલા આ સંમેલનની મુખ્ય થીમ ‘Bharat Discourses on Rivers @2047’ રહી હતી. ચર્ચા દરમિયાન ‘વિકસિત ભારત 2047’ના લક્ષ્યને ધ્યાનમાં રાખીને દેશની નદીઓને પુનર્જીવિત કરવા, જળ સુરક્ષા સુનિશ્ચિત કરવા અને વિવિધ ક્ષેત્રો વચ્ચે સંકલન વધારવા માટે સમયબદ્ધ કાર્યવાહીની જરૂરિયાત પર ભાર મૂકવામાં આવ્યો હતો.

આ સંમેલન અમદાવાદમાં યોજાયેલા ‘Bharat Discourses on Water @2047’ના ઉદ્ઘાટન સંવાદની આગળની કડી છે. તેનો મુખ્ય ઉદ્દેશ્ય ભારતના જળ સંકટના પડકારો પર ચર્ચા કરીને 2047 સુધીમાં જળ-સુરક્ષિત ભારતના નિર્માણ માટે વ્યવહારુ ઉકેલો શોધવાનો હતો.

નદીઓ, કૃષિ અને પરંપરાગત જ્ઞાન પર ચર્ચા

સંમેલનના પ્રથમ દિવસે ભારત રત્ન પંડિત મદન મોહન માલવિયાને શ્રદ્ધાંજલિ અર્પણ કરવામાં આવી હતી. ત્યારબાદ દીપ પ્રાગટ્ય અને IIT (BHU)ના કુલગીતની પ્રસ્તુતિ સાથે કાર્યક્રમની શરૂઆત થઈ હતી. ઉદ્ઘાટન સત્રમાં શિક્ષણ, સંશોધન, પર્યાવરણ સંરક્ષણ અને જળ વ્યવસ્થાપન ક્ષેત્રના નિષ્ણાતોએ નદીઓના સ્વાસ્થ્ય તથા જળ સુરક્ષામાં સામુદાયિક ભાગીદારીની ભૂમિકા અંગે વિચારો રજૂ કર્યા હતા.

પ્રથમ ટેકનિકલ સત્રમાં નદીઓ અને કૃષિ ઉત્પાદકતા વચ્ચેના સંબંધ, ભારતીય જ્ઞાન પ્રણાલીઓ, નાગરિક વિજ્ઞાન અને નવીન ખેતી પદ્ધતિઓ પર ચર્ચા કરવામાં આવી હતી. યુવાનો અને ખેડૂતોને નવીનતાઓ સાથે જોડીને ટકાઉ કૃષિ તથા જળ વ્યવસ્થાપનને પ્રોત્સાહન આપવાની જરૂરિયાત પણ દર્શાવવામાં આવી હતી.

બીજા ટેકનિકલ સત્રમાં ‘વિકસિત ભારત 2047’ના લક્ષ્યને અનુરૂપ રિવર બેસિન મેનેજમેન્ટ એટલે કે નદી તટપ્રદેશ વ્યવસ્થાપન અને નદીઓના પુનરુત્થાનની વ્યૂહરચનાઓ પર વિચારવિમર્શ થયો હતો. આ દરમિયાન સાહિબી અને ગોમતી નદીઓના પુનરુત્થાનની યોજનાઓ તેમજ ઉત્તર પ્રદેશની નાની નદીઓને પુનર્જીવિત કરવાના અભિગમો અંગે ચર્ચા કરવામાં આવી હતી.

નદીઓના પુનરુત્થાન માટે પાંચ પ્રાથમિકતાઓ નક્કી

સંમેલનના બીજા દિવસે નિષ્ણાતોએ ચર્ચાઓના તારણો અને સૂચનોના આધારે ‘નદીઓ @2047’ માટે વ્યવહારુ રોડમેપ તૈયાર કરવા પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કર્યું હતું. આ દરમિયાન નદીના સ્વાસ્થ્યને સુધારવા માટે પાંચ મુખ્ય પ્રાથમિકતાઓ નક્કી કરવામાં આવી હતી.

1. સમયબદ્ધ નદી પુનરુત્થાન યોજના: પ્રો. વી. તારેએ નદીઓના પુનરુત્થાન માટે સ્પષ્ટ સમયમર્યાદા, માપી શકાય તેવા લક્ષ્યાંકો અને જવાબદારી નક્કી કરતી વ્યવસ્થાની જરૂરિયાત પર ભાર મૂક્યો હતો.

2. કૃષિ ઉત્પાદકતામાં વધારો: પદ્મશ્રી ભારત ભૂષણ ત્યાગીએ ટકાઉ ખેતી, જળ વ્યવસ્થાપન અને નદીના સ્વાસ્થ્ય વચ્ચેના સંબંધને મજબૂત બનાવવા પર ભાર મૂક્યો હતો.

3. નદી વિસ્તારોનું સંરક્ષણ અને વૃક્ષારોપણ: ન્યાયમૂર્તિ પંકજ મિત્તલે નદી વિસ્તારોની ઓળખ, તેમના સંરક્ષણ અને નદીની ઇકોસિસ્ટમને મજબૂત બનાવવા યોગ્ય વૃક્ષારોપણની પહેલો હાથ ધરવાની જરૂરિયાત દર્શાવી હતી.

4. સંસ્થાકીય સંકલન: ડૉ. પી. નાગે નદી પુનરુત્થાન સાથે સંકળાયેલી સરકારી સંસ્થાઓ, શૈક્ષણિક સંસ્થાઓ, સંશોધકો અને સ્થાનિક સમુદાયો વચ્ચે સંકલન વધારવા માટેના મોડલ પર ભાર મૂક્યો હતો.

5. ઉચ્ચ શૈક્ષણિક સંસ્થાઓની ભૂમિકા: પ્રો. પ્રભાત કે. સિંહે નદીઓના સ્વાસ્થ્યને સુધારવા માટે વૈજ્ઞાનિક સંશોધન, નવીનતા, ક્ષમતા નિર્માણ અને લાંબા ગાળાના ઉકેલો વિકસાવવામાં યુનિવર્સિટીઓની ભૂમિકા મહત્ત્વપૂર્ણ ગણાવી હતી.

આ પાંચ પ્રાથમિકતાઓ દ્વારા નદી સંરક્ષણને કૃષિ, વૈજ્ઞાનિક સંશોધન, સંસ્થાકીય ક્ષમતા અને સામુદાયિક ભાગીદારી સાથે જોડીને નક્કર પરિણામો મેળવવાનો અભિગમ રજૂ કરવામાં આવ્યો હતો.

સંવાદને અમલીકરણમાં પરિવર્તિત કરવાનો સંકલ્પ

આ પ્રસંગે ઉદગમ ચેરિટેબલ ટ્રસ્ટ, ગાંધીનગરના ડૉ. મયુર જોશીએ જણાવ્યું હતું કે ‘Bharat Discourses on Rivers @2047’ વિવિધ ક્ષેત્રોના નિષ્ણાતો, સંસ્થાઓ અને સમુદાયોને એક મંચ પર લાવીને તેમના જ્ઞાન અને અનુભવોને વ્યવહારુ ઉકેલોમાં પરિવર્તિત કરવાનો પ્રયાસ છે. તેમણે ઉમેર્યું કે સંમેલનમાં નક્કી કરવામાં આવેલી પાંચ પ્રાથમિકતાઓ નદીઓના સ્વાસ્થ્યમાં સુધારો લાવવા માટે સતત સહયોગનો મજબૂત પાયો બની શકે છે.

તેમણે જણાવ્યું હતું કે હવે આ વિચારોને માત્ર ચર્ચા સુધી મર્યાદિત રાખવાને બદલે તેમના અમલીકરણ માટે સામૂહિક પ્રયાસો કરવા જરૂરી છે, જેથી 2047 સુધીમાં ભારતની નદીઓના સ્વાસ્થ્યમાં નોંધપાત્ર સુધારો લાવી શકાય.

સંમેલનના સમાપન પ્રસંગે આયોજકોએ IIT (BHU), સહભાગી નિષ્ણાતો, પદ્મશ્રી પુરસ્કાર વિજેતાઓ, નીતિ નિર્માતાઓ, શિક્ષણવિદો, સંશોધકો, ખેડૂતો, યુવાનો અને પાયાના કાર્યકરોનો આભાર વ્યક્ત કર્યો હતો.

આ બે દિવસીય સંવાદમાં નદીઓના પુનરુત્થાન માટે સરકારી સંસ્થાઓ, શિક્ષણ જગત, સ્થાનિક સમુદાયો અને નાગરિક સમાજ વચ્ચે સતત સહયોગની જરૂરિયાત પર ભાર મૂકાયો હતો. આયોજકોના મતે, સ્વસ્થ નદીઓનું નિર્માણ જળ-સુરક્ષિત, પર્યાવરણની દૃષ્ટિએ સ્થિતિસ્થાપક અને વિકસિત ભારતના લક્ષ્ય માટે મહત્ત્વપૂર્ણ છે.