ભારતમાં પ્લાસ્ટિક (પોલિમર) નોટો લાવવાની ચર્ચા વચ્ચે સૌથી મોટો સવાલ એ છે કે આવી નોટો છાપવાનો ખર્ચ કેટલો આવશે? શરૂઆતમાં આ ખર્ચ સામાન્ય કાગળની નોટોની સરખામણીએ વધુ હશે, પરંતુ લાંબા ગાળે તે દેશની અર્થવ્યવસ્થા અને રિઝર્વ બેંક માટે ફાયદાકારક સાબિત થઈ શકે છે.
પ્લાસ્ટિકની નોટ છાપવાનો ખર્ચ કેટલો?
હાલમાં ભારતીય રિઝર્વ બેંકને સામાન્ય કાગળની ₹10ની નોટ છાપવામાં અંદાજે ₹1.01નો ખર્ચ થાય છે. જ્યારે એ જ મૂલ્યની નોટ જો પ્લાસ્ટિક (પોલિમર) પર છાપવામાં આવે તો વિશેષ પોલિમર શીટ અને આધુનિક સુરક્ષા ફીચર્સને કારણે તેની પ્રારંભિક કિંમત વધી જશે. અંદાજ મુજબ ₹10ની પ્લાસ્ટિક નોટ છાપવાનો ખર્ચ લગભગ ₹2થી ₹6 વચ્ચે થઈ શકે છે.
શરૂઆતમાં ખર્ચ વધારે, પરંતુ લાંબા ગાળે થશે બચત
શરૂઆતમાં ખર્ચ વધુ હોવા છતાં પ્લાસ્ટિકની નોટો લાંબા ગાળે રિઝર્વ બેંક માટે લાભદાયી સાબિત થશે. સામાન્ય કાગળની નોટો ઝડપથી ફાટી જાય છે, ભીની થઈ જાય છે અથવા ગંદકીના કારણે ખરાબ થઈ જાય છે. તેથી RBIને વારંવાર નવી નોટો છાપવી પડે છે. બીજી તરફ, પોલિમરથી બનેલી નોટો કાગળની નોટોની સરખામણીએ ત્રણથી ચાર ગણી વધુ ટકાઉ હોય છે. પાણી, પરસેવો, તેલ અને ગંદકીની તેની પર બહુ ઓછી અસર થાય છે, જેના કારણે તેનું આયુષ્ય ઘણું લાંબું રહે છે.
નોટો બદલવાના ખર્ચમાં થશે મોટી બચત
પ્લાસ્ટિકની નોટોની સૌથી મોટી ખાસિયત એ છે કે તેની સરેરાશ 10થી 15 વર્ષ સુધી ઉપયોગમાં રહી શકે છે. આટલા લાંબા સમય સુધી નોટો સારી સ્થિતિમાં રહેતાં RBIને વારંવાર નવી નોટો છાપવાની, જૂની નોટો પાછી ખેંચવાની અને તેનો નાશ કરવાની પ્રક્રિયામાં થતો મોટો ખર્ચ બચી જશે. દર વર્ષે નોટોની છપાઈ અને જાળવણી પાછળ થતા કરોડો રૂપિયાના સરકારી ખર્ચમાં નોંધપાત્ર ઘટાડો થશે. તેથી શરૂઆતમાં ખર્ચ વધુ હોવા છતાં લાંબા ગાળે પ્લાસ્ટિકની નોટો દેશ માટે વધુ કિફાયતી અને ફાયદાકારક સાબિત થઈ શકે છે.
