કિડની આપણા શરીરનું અત્યંત મહત્વપૂર્ણ અંગ છે. શરીરમાં રહેલી ગંદકી અને વધારાનું પાણી બહાર કાઢવાનું કામ કિડની કરે છે. સાથે જ તે શરીરમાં મીઠું, ખનિજ તત્ત્વો (મિનરલ્સ) અને બ્લડ પ્રેશરને સંતુલિત રાખવામાં પણ મદદ કરે છે. પરંતુ આજકાલની ખરાબ જીવનશૈલી, ખોટી ખાણીપીણી, ડાયાબિટીસ, હાઈ બ્લડ પ્રેશર અને ઓછું પાણી પીવાની આદતોને કારણે કિડની સંબંધિત સમસ્યાઓ ઝડપથી વધી રહી છે.
સૌથી ચિંતાજનક બાબત એ છે કે કિડની ખરાબ થવાની શરૂઆતમાં તેના લક્ષણો ખૂબ સામાન્ય હોય છે, જેને લોકો ઘણીવાર અવગણે છે. આવી સ્થિતિમાં, એનઆઈઆઈએમએસ મેડિકલ કોલેજ અને હોસ્પિટલ, ગ્રેટર નોઈડાના મેડિસિન વિભાગના સહાયક પ્રોફેસર ડૉ. સુમોલ રત્નાના જણાવ્યા અનુસાર, કિડની ખરાબ થવાનું સૌથી પહેલું લક્ષણ શું હોય છે તે જાણીએ.
કિડની ખરાબ થવાનું સૌથી પહેલું લક્ષણ શું છે?
ડૉ. સુમોલ રત્ના જણાવે છે કે કિડની ખરાબ થવાનું સૌથી પ્રારંભિક અને સામાન્ય લક્ષણ છે વારંવાર થાક લાગવો અને શરીરમાં નબળાઈ અનુભવવી. જ્યારે કિડની યોગ્ય રીતે કામ કરતી નથી, ત્યારે શરીરમાં ઝેરી તત્ત્વો અને ગંદકી જમા થવા લાગે છે. જેના કારણે વ્યક્તિને સતત થાક, આળસ અને કમજોરી અનુભવાય છે.
આ ઉપરાંત શરૂઆતમાં નીચેના લક્ષણો પણ જોવા મળી શકે છે:
- પગ, ઘૂંટણ અથવા ચહેરા પર સોજો આવવો
- પેશાબમાં ફેરફાર થવો
- ભૂખ ઓછી લાગવી
- વારંવાર ઊબકા કે ઉલ્ટી થવી
- ત્વચામાં ખંજવાળ આવવી
- શ્વાસ લેવામાં તકલીફ થવી
- રાત્રે વારંવાર પેશાબ માટે જવું
જોકે, દરેક વ્યક્તિમાં આ લક્ષણો એકસરખા હોય એવું જરૂરી નથી. ઘણીવાર શરૂઆતના તબક્કામાં કોઈ સ્પષ્ટ તકલીફ અનુભવાતી નથી અને બીમારી ધીમે ધીમે વધતી રહે છે.
પેશાબમાં થતા ફેરફારોને ક્યારેય અવગણશો નહીં
કિડની ખરાબ થવાનો સૌથી મહત્વપૂર્ણ સંકેત પેશાબ સાથે જોડાયેલો હોય છે. જો તમને નીચેની સમસ્યાઓ અનુભવાય, તો તરત ડૉક્ટરની સલાહ લેવી જોઈએ:
- પેશાબનો રંગ ખૂબ ઘાટો થઈ જવો
- પેશાબમાં ફીણ આવવું
- પેશાબમાં લોહી દેખાવું
- પેશાબ ખૂબ ઓછો કે ખૂબ વધારે થવો
- પેશાબ કરતી વખતે બળતરા કે દુખાવો થવો
- રાત્રે વારંવાર પેશાબ માટે ઊઠવું
ઘણા લોકો આને સામાન્ય ઇન્ફેક્શન સમજીને અવગણે છે, પરંતુ તે કિડનીની બીમારીનો પ્રારંભિક સંકેત હોઈ શકે છે.
શરીરમાં સોજો કેમ આવે છે?
ડૉ. સુમોલ રત્નાના જણાવ્યા અનુસાર, જ્યારે કિડની યોગ્ય રીતે કામ કરતી નથી ત્યારે શરીરમાંથી વધારાનું પાણી અને મીઠું બહાર નીકળી શકતું નથી. પરિણામે શરીરમાં સોજો આવવા લાગે છે. શરૂઆતમાં સોજો પગ અને ઘૂંટણમાં જોવા મળે છે. કેટલાક લોકોને ચહેરા અને આંખોની આસપાસ પણ સોજો થઈ શકે છે.
જો સવારે ઊઠ્યા પછી આંખોની નીચે સતત સોજો દેખાય, તો તેને સામાન્ય થાક માનીને અવગણવું જોઈએ નહીં.
કોને વધુ જોખમ હોય છે?
નીચેના લોકોમાં કિડની ખરાબ થવાનું જોખમ વધારે હોય છે:
- ડાયાબિટીસના દર્દીઓ
- હાઈ બ્લડ પ્રેશર ધરાવતા લોકો
- સ્થૂળતાથી પીડિત લોકો
- ધૂમ્રપાન અને દારૂનું સેવન કરતા લોકો
- જેમના પરિવારમાં કિડની રોગનો ઇતિહાસ હોય
- વધુ પ્રમાણમાં પેઇનકિલર દવાઓ લેતા લોકો
- વૃદ્ધ લોકો
ડાયાબિટીસ અને હાઈ બ્લડ પ્રેશર કિડની ખરાબ થવાના સૌથી મોટા કારણોમાં સામેલ છે.
કિડનીની તપાસ ક્યારે કરાવવી જોઈએ?
જો ઉપર જણાવેલા લક્ષણો સતત જોવા મળે, તો તપાસ કરાવવામાં વિલંબ કરવો જોઈએ નહીં. ખાસ કરીને નીચેની પરિસ્થિતિઓમાં તરત ટેસ્ટ કરાવવો જરૂરી છે:
- સતત સોજો રહેતો હોય
- પેશાબમાં ફેરફાર જોવા મળતો હોય
- કોઈ કારણ વગર સતત થાક લાગતો હોય
- બ્લડ પ્રેશર નિયંત્રણમાં ન રહેતું હોય
- વારંવાર યુરિન ઇન્ફેક્શન થતું હોય
- ડાયાબિટીસના દર્દીઓમાં નબળાઈ વધતી હોય
જરૂરી તપાસો
1. યુરિન ટેસ્ટ: આ તપાસથી પેશાબમાં પ્રોટીન અથવા લોહી છે કે નહીં તે જાણી શકાય છે.
2. બ્લડ ટેસ્ટ: ક્રિએટિનિન અને યુરિયા ટેસ્ટ દ્વારા કિડનીની કાર્યક્ષમતા જાણી શકાય છે.
3. GFR ટેસ્ટ: આ તપાસ બતાવે છે કે કિડની કેટલી સારી રીતે કામ કરી રહી છે.
4. અલ્ટ્રાસાઉન્ડ: આ તપાસથી કિડનીનું કદ અને તેની રચના વિશે માહિતી મળે છે.
શું કિડની ખરાબ થવાથી બચી શકાય?
હા, યોગ્ય સમયે સાવચેતી રાખીને કિડનીને લાંબા સમય સુધી સ્વસ્થ રાખી શકાય છે. તેના માટે કેટલીક મહત્વપૂર્ણ બાબતોનું ધ્યાન રાખવું જોઈએ:
પૂરતું પાણી પીવો
શરીરને હાઈડ્રેટ રાખવું ખૂબ જરૂરી છે. જોકે, જેમને પહેલેથી કિડનીની બીમારી હોય તેમણે ડૉક્ટરની સલાહ મુજબ જ પાણી પીવું જોઈએ.
મીઠું ઓછું ખાવું
વધુ મીઠું બ્લડ પ્રેશર વધારે છે, જેની સીધી અસર કિડની પર પડે છે.
બ્લડ શુગર અને બ્લડ પ્રેશર નિયંત્રણમાં રાખો
ડાયાબિટીસ અને હાઈ બીપીને નિયંત્રણમાં રાખવું કિડનીને બચાવવા માટે ખૂબ જરૂરી છે.
ડૉક્ટરની સલાહ વગર દવાઓ ન લો
ખાસ કરીને પેઇનકિલર દવાઓનું વધુ સેવન કિડનીને નુકસાન પહોંચાડી શકે છે.
ધૂમ્રપાન અને દારૂથી દૂર રહો
આ આદતો ધીમે ધીમે કિડનીની કાર્યક્ષમતાને અસર કરે છે.
નિયમિત તપાસ કરાવો
જો તમારી ઉંમર 40 વર્ષથી વધુ હોય અથવા તમને ડાયાબિટીસ અને હાઈ બ્લડ પ્રેશર હોય, તો વર્ષમાં ઓછામાં ઓછું એક વખત કિડનીની તપાસ જરૂર કરાવવી જોઈએ.
શું શરૂઆતમાં સારવારથી કિડની બચી શકે?
જો કિડનીની બીમારીની ઓળખ શરૂઆતના તબક્કામાં થઈ જાય, તો યોગ્ય સારવાર અને જીવનશૈલીમાં ફેરફાર કરીને ગંભીર નુકસાનથી બચી શકાય છે. પરંતુ જો લાંબા સમય સુધી લક્ષણોને અવગણવામાં આવે, તો સ્થિતિ ડાયાલિસિસ અથવા કિડની ટ્રાન્સપ્લાન્ટ સુધી પહોંચી શકે છે.
તેથી શરીરના નાના-નાના સંકેતોને સમજવા ખૂબ જરૂરી છે. ઘણીવાર સામાન્ય લાગતો થાક અથવા સોજો પણ કોઈ ગંભીર બીમારીનો સંકેત હોઈ શકે છે.
