પાટણ: કલ્પના કરો એક એવા લાચાર પિતાની, જેની નાનકડી અને સૌથી વહાલી દીકરી એક દિવસ સ્કૂલથી ઘરે પરત ફરતી વખતે અકસ્માતનો ભોગ બને અને હંમેશા માટે દુનિયા છોડીને જતી રહે. એ પિતાના હૃદય પર શું વીત્યું હશે? કોઈપણ સામાન્ય વ્યક્તિ આ આઘાતથી તૂટી જાય. પરંતુ આ પિતાએ પોતાની આંખોના આંસુને એક એવી જીદમાં બદલી નાખ્યા, જેણે ભારતીય બિઝનેસનો ઇતિહાસ બદલી નાખ્યો. તેમણે પોતાની જાતને વચન આપ્યું કે તેઓ પોતાની દીકરીનું નામ દેશના ખૂણે-ખૂણે અમર કરશે. આ દીકરી હતી નિરુપમા, જેને ઘરમાં પ્રેમથી ‘નિરમા’ કહેવામાં આવતી હતી અને તેમના પિતા હતા કરસનભાઈ પટેલ.
આજે ભલે તમે નિરમા વોશિંગ પાઉડરનો ઉપયોગ કરતા હો કે નહીં, પરંતુ બાળપણની તેની જાહેરાત તમને ચોક્કસ યાદ હશે- “વોશિંગ પાઉડર નિરમા…” આ માત્ર એક જાહેરાત નહોતી, પરંતુ એક પિતાએ પોતાની સ્વર્ગસ્થ દીકરીને આપેલી અનોખી શ્રદ્ધાંજલિ હતી.
આ કહાનીની શરૂઆત વર્ષ 1945થી થાય છે. ગુજરાતના પાટણના એક સામાન્ય ખેડૂત પરિવારમાં કરસનભાઈ પટેલનો જન્મ થયો હતો. પરિવારની આર્થિક સ્થિતિ સારી ન હોવા છતાં તેમના પિતાએ તેમને કેમિસ્ટ્રીમાં B.Sc. સુધીનો અભ્યાસ કરાવ્યો, જેથી પુત્રને સારી નોકરી મળી શકે.
કરસનભાઈએ પિતાની ઈચ્છાનું માન રાખ્યું અને લેબ આસિસ્ટન્ટ તરીકે કામ શરૂ કર્યું. ત્યારબાદ વર્ષ 1969માં તેમને માઇનિંગ વિભાગમાં સરકારી નોકરી પણ મળી ગઈ. પરિવારની આર્થિક સ્થિતિ ધીમે-ધીમે સુધરવા લાગી હતી, પરંતુ કરસનભાઈની આંખોમાં બિઝનેસનું સપનું હતું
એ સમયે દેશ આર્થિક મુશ્કેલીઓમાંથી પસાર થઈ રહ્યો હતો. વોશિંગ પાઉડર જેવી વસ્તુ સામાન્ય લોકો માટે મોંઘી ગણાતી હતી. ઘણા લોકો કપડાં ધોવા માટે રાખ અથવા સોડાનો ઉપયોગ કરતા હતા.
કરસનભાઈએ લોકોની આ મુશ્કેલી સમજી. તેમણે કેમિસ્ટ્રીના પોતાના જ્ઞાનનો ઉપયોગ કરીને સસ્તો અને સારી ગુણવત્તાવાળો વોશિંગ પાઉડર બનાવવાનો નિર્ણય કર્યો. તેઓ દિવસ દરમિયાન સરકારી નોકરી કરતા અને રાત્રે ઘરે રહીને અલગ-અલગ પ્રયોગ કરતા
આ દરમિયાન તેમના જીવનમાં એક ભયાનક દુઃખદ ઘટના બની. તેમની લાડકી દીકરી નિરૂપમાનું એક માર્ગ અકસ્માતમાં મૃત્યુ થયું. આ આઘાતથી કરસનભાઈ અંદરથી હચમચી ગયા. પરંતુ તેમણે પોતાની દીકરીનું નામ હંમેશા માટે અમર કરવાનો નિર્ણય કર્યો. તેમણે પોતાની જાતને વચન આપ્યું કે તેઓ પોતાની ‘નિરમા’ને દુનિયાભરમાં ઓળખ અપાવશે.
સખત મહેનત બાદ તેમણે એક એવો ફોર્મ્યુલા તૈયાર કર્યો, જે હાથ માટે સુરક્ષિત હોવાની સાથે પર્યાવરણને અનુકૂળ હોવાનું કહેવાતું હતું. પેકેટ પર દીકરીની પ્રતીકાત્મક તસવીર મૂકવામાં આવી અને બ્રાન્ડનું નામ રાખવામાં આવ્યું નિરમા.
હવે સૌથી મોટો પડકાર હતો તેને બજારમાં વેચવાનો. શરૂઆતમાં કોઈ દુકાનદાર તેને ખાસ મહત્વ આપતો નહોતો. કરસનભાઈ પાસે બે રસ્તા હતા- કાં તો હાર માની લેવી અથવા પોતે જ લોકો સુધી પહોંચવું. તેમણે બીજો રસ્તો પસંદ કર્યો. તેઓ દરરોજ સવારે ઓફિસ જતાં પહેલાં સાયકલ પર નિરમાના પેકેટ લઈને નીકળી પડતા અને ઘરે-ઘરે જઈને પાઉડર વેચતા.
જ્યારે લોકોએ તેનો ઉપયોગ કર્યો તો તેમને ઉત્પાદન અસરકારક લાગ્યું. તે સમયે બજારમાં પ્રચલિત ‘સર્ફ’ની કિંમત આશરે ₹15 પ્રતિ કિલો હતી, જ્યારે કરસનભાઈએ નિર્માની કિંમત માત્ર ₹3 પ્રતિ કિલો રાખી હતી. સાથે જ તેમણે ગેરંટી આપી કે જો કપડાં સાફ નહીં થાય તો ગ્રાહકને પૂરા પૈસા પરત આપવામાં આવશે. ત્યારબાદ નિર્માની માંગ ઝડપથી વધવા લાગી. કરસનભાઈએ વર્ષ 1972માં સરકારી નોકરી છોડી દીધી અને સંપૂર્ણપણે પોતાના બિઝનેસમાં જોડાઈ ગયા.
ત્યારબાદ વર્ષ 1975માં ટીવી અને રેડિયો પર ‘સબકી પસંદ નિરમા’ જેવી જાહેરાતોએ બ્રાન્ડને ઘર-ઘરમાં પહોંચાડવામાં મહત્વની ભૂમિકા ભજવી. જાહેરાતમાં દર્શાવવામાં આવેલા પાત્રો અને આકર્ષક જિંગલે નિર્માને ખાસ ઓળખ અપાવી. ધીમે-ધીમે નિરમા દેશના અનેક ઘરોમાં લોકપ્રિય બ્રાન્ડ બની ગયું.
સમય જતાં ડિટર્જન્ટના બજારમાં સ્પર્ધા વધી. હિન્દુસ્તાન યુનિલિવરે ‘વ્હીલ’ લોન્ચ કર્યું અને ‘ઘડી’ ડિટર્જન્ટે પણ બજારમાં પોતાની જગ્યા બનાવી. નિરમા પર ‘સસ્તી બ્રાન્ડ’ની છાપ પડી ગઈ હતી અને પ્રીમિયમ સેગમેન્ટમાં પ્રવેશ કર્યા બાદ પણ આ છાપ દૂર કરવી સરળ રહી નહીં. પરંતુ કરસનભાઈ અટક્યા નહીં. તેમણે સમયની સાથે પોતાના બિઝનેસમાં વિવિધતા લાવવાનો નિર્ણય કર્યો અને શિક્ષણ, સિમેન્ટ અને સોડા ઍશ જેવા ક્ષેત્રોમાં પણ બિઝનેસનો વિસ્તાર કર્યો.
આજે વોશિંગ પાઉડરના બજારમાં નિરમાની હિસ્સેદારી અગાઉની સરખામણીએ ઓછી હોવાનું કહેવાય છે, પરંતુ કરસનભાઈ પટેલે પોતાની દીકરીનું નામ અમર કરવાનું જે વચન આપ્યું હતું, તે તેમણે સાકાર કર્યું. ₹3ના વોશિંગ પાઉડર અને સાયકલથી શરૂ થયેલી આ સફર આજે અબજો ડોલરના બિઝનેસ સામ્રાજ્ય સુધી પહોંચી છે. કરસનભાઈ પટેલની કહાની મહેનત, સંકલ્પ અને પોતાના સપનાને સાકાર કરવાની જીદની કહાની તરીકે આજે પણ યાદ કરવામાં આવે છે.
