શિયાળો માત્ર ત્વચા અને શ્વસનતંત્ર પર નહીં, પરંતુ મોઢા અને દાંતના સ્વાસ્થ્ય પર પણ નોંધપાત્ર અસર કરે છે. ઠંડા હવામાન દરમિયાન દાંતમાં સંવેદનશીલતા વધવી, મોઢું સૂકાઈ જવું અને મસૂડા (પેઢા)માં ઇચિંગ અથવા સોજો અનુભવાવા જેવી સમસ્યાઓ સામાન્ય બની જાય છે. ઘણી વખત આ તકલીફો ત્યારે સમજાય છે જ્યારે ગરમ ચાની એક ઘૂંટ દાંતમાં અચાનક ચમકારો આપી જાય છે.
પબ્લિક હેલ્થ ડેન્ટિસ્ટ્રીના પ્રોફેસર ડો. સોનિયા દત્તા (MDS, PhD) જણાવે છે કે શિયાળામાં ઠંડી હવાના કારણે દાંતનું એનામેલ થોડું સંકોચાય છે. આ સૂક્ષ્મ ફેરફાર દાંતની અંદરની સંવેદનશીલ ડેન્ટિન પરતને બહાર લાવી શકે છે, જેના કારણે ગરમ કે ઠંડા પીણાંથી અસહજતા વધી જાય છે. અચાનક તાપમાન ફેરફાર અને સતત ઠંડી સાથે મળીને આ સમસ્યા દૈનિક જીવનમાં અસુવિધા ઊભી કરી શકે છે.
શિયાળામાં ઘરના હીટર્સ, હવામાં ઓછી ભેજ અને સામાન્ય રીતે ઓછું પાણી પીવાની આદતના કારણે લાળનું ઉત્પાદન ઘટે છે. લાળ મોઢામાં એસિડને સંતુલિત રાખવામાં અને પ્લાકના વિકાસને રોકવામાં મહત્વપૂર્ણ ભૂમિકા ભજવે છે. લાળની અછતથી બેક્ટેરિયાનો વિકાસ ઝડપી થાય છે, જેના કારણે દુર્ગંધ અને મસૂડાની સમસ્યાઓ વધે છે. સાથે જ, ઠંડા મહિનાઓમાં રોગપ્રતિકારક શક્તિમાં થતો નાનો ઘટાડો પણ પેઢામાં ઇચિંગ, હળવો સોજો અથવા રક્તસ્ત્રાવનું કારણ બની શકે છે—ખાસ કરીને જ્યારે બ્રશિંગની રૂટીન નિયમિત ન રહે.
નિષ્ણાતોના જણાવ્યા મુજબ, શિયાળામાં મોઢાની સંભાળ માટે થોડાં સરળ પરંતુ અસરકારક પગલાં ખૂબ ઉપયોગી સાબિત થઈ શકે છે. તરસ ન લાગતી હોવા છતાં પૂરતું પાણી પીવું, નરમ બ્રશથી હળવેથી દાંત સાફ કરવો, અત્યંત ગરમ પીણાં ટાળવા, જીભની નિયમિત સફાઈ રાખવી અને યોગ્ય ટૂથપેસ્ટની પસંદગી કરવી અત્યંત જરૂરી છે.
આ સંદર્ભમાં આયુર્વેદિક તત્ત્વો શિયાળામાં વિશેષ ફાયદાકારક માનવામાં આવે છે. સુંઠ (આદુ) સોજો ઘટાડવામાં મદદ કરે છે, કાળા મરી બેક્ટેરિયા સામે કુદરતી રક્ષણ આપે છે, જ્યારે લવિંગનું તેલ દાંત અને મસૂડાને શાંત અસર પહોંચાડે છે. આવા આયુર્વેદિક ઘટકો પર આધારિત ટૂથપેસ્ટ—જેમ કે ડાબર રેડ, જેને ઇન્ડિયન ડેન્ટલ એસોસિયેશન (IDA) તરફથી સીલ ઑફ એક્સેપ્ટન્સ પ્રાપ્ત છે—શિયાળામાં મોઢાને સંતુલિત અને સુરક્ષિત રાખવામાં મદદરૂપ બની શકે છે, કારણ કે તે કઠોર રસાયણોની બદલે કુદરતી આયુર્વેદિક તત્ત્વો પર આધાર રાખે છે.
ડો. દત્તા અંતમાં કહે છે કે યોગ્ય સંભાળ અને સમજદારીપૂર્વકના ઉપાયો અપનાવવાથી શિયાળો તમારા દાંત માટે સંવેદનશીલ ઋતુ બનવાની જરૂર નથી. નિયમિત કાળજી દ્વારા ઠંડા મહિનાઓમાં પણ સ્વસ્થ મસૂડા, મજબૂત દાંત અને તાજા શ્વાસને સરળતાથી જાળવી શકાય છે—ભલે સવાર કેટલીય ઠંડી કેમ ન હોય.
