મહાભારતના સૌથી ચર્ચિત પાત્રોમાંના એક દાનવીર કર્ણને તેમની દાનવીરતા માટે આજે પણ યાદ કરવામાં આવે છે. માનવામાં આવે છે કે કર્ણના દરવાજેથી કોઈ પણ યાચક ક્યારેય ખાલી હાથે પાછો ફરતો ન હતો. તેમણે જીવનભર સોનું, ચાંદી અને કિંમતી વસ્તુઓનું ખુલ્લા દિલે દાન કર્યું હતું. પરંતુ શું તમે જાણો છો કે મૃત્યુ બાદ જ્યારે કર્ણ સ્વર્ગમાં પહોંચ્યા ત્યારે તેમને સોના-ચાંદીના ઢગલા તો મળ્યા, પરંતુ ખાવા માટે એક કોળિયો પણ નસીબ થયો નહીં.
જીવનભર દાન કરનાર આ મહાન યોદ્ધાને આખરે સ્વર્ગમાં ભૂખ માટે કેમ તડપવું પડ્યું? તેની પાછળ એક પૌરાણિક કારણ હોવાનું કહેવાય છે, જેનો સીધો સંબંધ આજના પિતૃપક્ષ સાથે જોડાયેલો છે. મહાભારતના યુદ્ધમાં વીરગતિ પ્રાપ્ત કર્યા બાદ જ્યારે કર્ણની આત્મા સ્વર્ગલોકમાં પહોંચી ત્યારે તેમના દાનના બદલામાં તેમને અપાર ધન-દોલત મળી. પરંતુ જ્યારે પણ કર્ણને ભૂખ લાગતી અને તેઓ ભોજન માંગતા ત્યારે તેમની સામે ખાવાની વસ્તુને બદલે સોનું, રત્નો અને ઘરેણાં મૂકી દેવામાં આવતાં.
કર્ણ આ વાતથી ખૂબ જ આશ્ચર્યચકિત અને પરેશાન થયા. સ્વાભાવિક છે કે કોઈ પણ મનુષ્ય કે આત્મા ભૂખ સંતોષવા માટે સોનું-ચાંદી ખાઈ ન શકે. જ્યારે ઘણા દિવસો સુધી તેમને ભોજન ન મળ્યું ત્યારે તેમણે સ્વર્ગના દેવરાજ ઇન્દ્રને આ વિચિત્ર સમસ્યાનું કારણ પૂછ્યું. કર્ણના પ્રશ્નના જવાબમાં દેવરાજ ઇન્દ્રે તેમને આ પાછળનો નિયમ સમજાવ્યો. ઇન્દ્રદેવે કહ્યું કે તમે આખા જીવન દરમિયાન માત્ર સોનું, ચાંદી, ધન અને કિંમતી વસ્ત્રોનું જ દાન કર્યું છે.
તમે ક્યારેય તમારા પૂર્વજોના નામે અન્ન અને જળનું દાન કર્યું નથી. હિંદુ માન્યતાઓમાં પૂર્વજોના નિમિત્તે અન્ન અને જળનું દાન કરવું ખૂબ જ મહત્વપૂર્ણ ધર્મ માનવામાં આવે છે. ઇન્દ્રદેવે સ્પષ્ટ કર્યું કે વ્યક્તિ પોતાના જીવનકાળ દરમિયાન જે વસ્તુનું દાન કરે છે, મૃત્યુ બાદ તેને સ્વર્ગમાં તે જ વસ્તુ પ્રાપ્ત થાય છે. ઇન્દ્રદેવની વાત સાંભળીને કર્ણે દુઃખી થઈને પોતાની મજબૂરી જણાવી. કર્ણે કહ્યું કે તેમને પોતાના વાસ્તવિક જન્મ, માતા કુંતી અને પોતાના અસલી કુરુ વંશ વિશે જીવનના અંતિમ તબક્કામાં જાણ થઈ હતી.
પોતાના કુળ અને પૂર્વજોની જાણકારી ન હોવાથી તેઓ ક્યારેય પોતાના પિતરોનું શ્રાદ્ધ, તર્પણ અથવા તેમના નામે અન્નદાન કરી શક્યા નહોતા. કર્ણે કહ્યું કે તેમાં તેમની કોઈ ખરાબ ભાવના નહોતી, પરંતુ તેઓ પોતાના અસલી કુળથી સંપૂર્ણપણે અજાણ હતા. કર્ણની આ વાત સાંભળીને દેવતાઓનું હૃદય પીગળી ગયું. તેમને પોતાની ભૂલ સુધારવાની એક તક આપવામાં આવી. પૌરાણિક કથા અનુસાર, કર્ણને 16 દિવસના સમયગાળા માટે પૃથ્વી પર પાછા મોકલવામાં આવ્યા.
આ 16 દિવસ દરમિયાન કર્ણે સંપૂર્ણ વિધિ-વિધાન સાથે પોતાના પૂર્વજોને યાદ કર્યા. તેમણે પોતાના પિતરોના નામે જરૂરિયાતમંદોને ભરપૂર અન્ન ખવડાવ્યું, જળનું દાન કર્યું અને તર્પણ કર્યું. ત્યારબાદ જ્યારે કર્ણ ફરી સ્વર્ગમાં પાછા ફર્યા ત્યારે તેમને પેટ ભરીને ભોજન અને તૃપ્તિ પ્રાપ્ત થઈ. આ જ કારણસર 16 દિવસના આ વિશેષ સમયગાળાને પિતૃપક્ષ અથવા શ્રાદ્ધ પક્ષ તરીકે મનાવવામાં આવે છે. દ્રિક પંચાંગ અનુસાર, વર્ષ 2026માં પિતૃપક્ષની શરૂઆત 26 સપ્ટેમ્બરે પૂર્ણિમા તિથિના શ્રાદ્ધ સાથે થશે.
ત્યારબાદ દરરોજ અલગ-અલગ તિથિએ લોકો પોતાના પૂર્વજોના તર્પણ અને શ્રાદ્ધ કરશે. આ પવિત્ર પક્ષનો અંત 10 ઓક્ટોબર 2026ના રોજ સર્વપિતૃ અમાવસ્યાના દિવસે થશે. માન્યતા છે કે આ સમય દરમિયાન પૂર્વજોના નામે અન્ન-જળનું દાન કરવાથી ઘરમાં સુખ-સમૃદ્ધિ જળવાઈ રહે છે.
