ભારતમાં અનેક નદીઓ છે, જે ખેતી માટે જીવનરેખા તરીકે કામ કરે છે અને દેશના વિકાસમાં મહત્ત્વપૂર્ણ યોગદાન આપે છે. આ ઉપરાંત, નદીઓ સ્થાનિક લોકોની જીવનશૈલીનું પ્રતિબિંબ બનીને ભારતની વિવિધ સંસ્કૃતિઓને જીવંત રાખે છે. આમાંથી કેટલીક નદીઓ પૂર્વથી પશ્ચિમ તરફ, તો કેટલીક પશ્ચિમથી પૂર્વ તરફ વહે છે. કેટલીક નદીઓ માત્ર એક જ રાજ્યમાં વહે છે, જ્યારે ઘણી નદીઓ અલગ-અલગ રાજ્યોમાંથી પસાર થાય છે. આવામાં જો તમને પૂછવામાં આવે કે ભારતની એવી કઈ નદી છે, જે પાંચ રાજ્યોમાંથી પસાર થાય છે, તો શું તમે તેનો જવાબ જાણો છો? જો નહીં, તો જણાવી દઈએ કે આ નદીનું નામ ગંગા છે. ગંગા નદી પાંચ રાજ્યોમાંથી પસાર થાય છે અને લાખો લોકોના જીવનનો આધાર છે.
ઉત્તરાખંડમાં ગંગોત્રી નજીક ગંગા નદીનું ઉદ્ગમસ્થાન આવેલું છે. અહીંથી નીકળતી નદીને ભાગીરથી તરીકે ઓળખવામાં આવે છે. દેવપ્રયાગ ખાતે ભાગીરથી અને અલકનંદા નદીઓનો સંગમ થાય છે, ત્યારબાદ તેને ગંગા નામથી ઓળખવામાં આવે છે. લગભગ 2,525 કિલોમીટરનું અંતર કાપતી ગંગા નદી ઉત્તરાખંડ, ઉત્તર પ્રદેશ, બિહાર, ઝારખંડ અને પશ્ચિમ બંગાળમાંથી પસાર થાય છે.
ઉત્તરાખંડમાંથી નીકળ્યા બાદ અલકનંદા સાથે સંગમ થતાં ગંગા નદીનું સ્વરૂપ વધુ વિસ્તરે છે. ત્યારબાદ તે ઉત્તર પ્રદેશમાં પ્રવેશ કરે છે અને હરિદ્વાર, પ્રયાગરાજ તથા વારાણસી જેવાં ધાર્મિક મહત્ત્વ ધરાવતાં શહેરોમાંથી પસાર થાય છે. ત્યારબાદ ગંગા બિહારના બક્સર જિલ્લામાં પ્રવેશે છે. પટના અને ભાગલપુર જેવા વિસ્તારોમાંથી વહેતી આ નદી કેટલીક જગ્યાએ 30 મીટરથી વધુ ઊંડી હોવાનું જણાવવામાં આવે છે. બિહાર બાદ ગંગા ઝારખંડના સાહિબગંજ જિલ્લામાંથી થોડા અંતર સુધી વહે છે અને પછી પશ્ચિમ બંગાળમાં પ્રવેશે છે. કોલકાતા નજીક ગંગાની એક શાખા હુગલી નદી તરીકે વહે છે, જ્યારે ગંગાનો મુખ્ય પ્રવાહ બાંગ્લાદેશ તરફ આગળ વધે છે. બાંગ્લાદેશમાં તેને પદ્મા નદી તરીકે ઓળખવામાં આવે છે.
ગંગા નદી ભલે પાંચ રાજ્યોમાંથી પસાર થતી હોય, પરંતુ તેનું જળગ્રહણ ક્ષેત્ર 11 રાજ્યો સુધી વિસ્તરેલું છે. યમુના, સોન, ચંબલ અને ગંડક જેવી સહાયક નદીઓ અલગ-અલગ વિસ્તારોમાંથી વહેતી આવીને ગંગામાં ભળે છે. આ નદીઓ પણ ગંગા નદીના જળગ્રહણ ક્ષેત્રનો ભાગ છે. ગંગા નદી જે પાંચ રાજ્યોમાંથી પસાર થાય છે તે ઉપરાંત હિમાચલ પ્રદેશ, હરિયાણા, દિલ્હી, રાજસ્થાન, મધ્ય પ્રદેશ અને છત્તીસગઢના કેટલાક વિસ્તારો પણ ગંગા નદીના જળગ્રહણ ક્ષેત્ર સાથે જોડાયેલા છે.
ગંગા નદી વિશે એક રસપ્રદ વાત એ છે કે તેમાં બેક્ટેરિયોફેજ નામના વાયરસ જોવા મળે છે. આ વાયરસ અમુક હાનિકારક બેક્ટેરિયાનો નાશ કરી શકે છે. ગંગાના પાણીમાં ઓગળેલા ઓક્સિજનનું પ્રમાણ પણ નદીના પ્રવાહ અને સ્થાનિક પરિસ્થિતિઓ પ્રમાણે બદલાય છે. જોકે, ગંગામાં કુદરતી રીતે કેટલાક પ્રદૂષકો સામે લડવાની ક્ષમતા હોવા છતાં તેને સંપૂર્ણપણે સ્વચ્છ માનવી યોગ્ય નથી. ગંદા પાણી અને અન્ય પ્રદૂષકોને કારણે નદીના પાણીની ગુણવત્તા પર અસર થઈ શકે છે. ગંગા નદીમાં લુપ્તપ્રાય અને દુર્લભ ગણાતી ગંગા નદીની ડોલ્ફિન પણ જોવા મળે છે. આ જળચર પ્રાણી નદીની જૈવવિવિધતા માટે ખૂબ જ મહત્ત્વપૂર્ણ છે.
પશ્ચિમ બંગાળમાં ગંગા નદીનો પ્રવાહ અલગ-અલગ શાખાઓમાં વહેંચાય છે. હુગલી શાખા કોલકાતા તરફ વહે છે, જ્યારે મુખ્ય પ્રવાહ બાંગ્લાદેશમાં પ્રવેશીને પદ્મા તરીકે ઓળખાય છે. ગંગા અને બ્રહ્મપુત્ર નદીઓના વિશાળ જળપ્રવાહ તથા અન્ય નદીઓના યોગદાનથી બંગાળની ખાડી પાસે વિશ્વનો સૌથી મોટો નદી ડેલ્ટા, એટલે કે સુંદરવન ડેલ્ટા, રચાયો છે. આ વિસ્તાર તેની અનોખી જૈવવિવિધતા, મેન્ગ્રોવ જંગલો અને વન્યજીવન માટે વિશ્વભરમાં જાણીતો છે.
