IIT ગાંધીનગરની સ્માર્ટ ખાતરની નવી શોધથી ખેતીને મળશે ફાયદો

Kamlesh
4 Min Read

Gandhinagar : ભારતીય પ્રૌદ્યોગિકી સંસ્થાન (IIT) ગાંધીનગરના સંશોધકોએ કૃષિ ક્ષેત્રમાં ઉપયોગી સાબિત થઈ શકે તેવી નવી ટેકનોલોજી વિકસાવી છે. સંશોધકોએ સીવીડ (દરિયાઈ શેવાળ) આધારિત એવા સ્માર્ટ માઇક્રોબીડ્સ તૈયાર કર્યા છે, જે જમીનની એસિડિટી પ્રમાણે છોડને જરૂરી સૂક્ષ્મ પોષકતત્વો મુક્ત કરે છે. આ ટેકનોલોજીથી ખાતરના ઉપયોગની કાર્યક્ષમતા વધારવાની અને પોષકતત્વોનો બગાડ ઘટાડવાની શક્યતા છે.

આ સંશોધન IIT ગાંધીનગરના બાયોમેડિકલ અને પ્લાન્ટ બાયોલોજી ક્ષેત્ર સાથે સંકળાયેલા સંશોધકો દ્વારા હાથ ધરવામાં આવ્યું છે. આ માઇક્રોબીડ્સમાં ઝીંક, આયર્ન, મેંગેનીઝ અને કોપર જેવા આવશ્યક સૂક્ષ્મ પોષકતત્વો સામેલ કરવામાં આવ્યા છે. સંશોધનના પરિણામો પ્રતિષ્ઠિત વૈજ્ઞાનિક જર્નલ ACS Omegaમાં પ્રકાશિત થયા છે.

જમીનની એસિડિટી પ્રમાણે પોષકતત્વો મુક્ત કરશે બીડ્સ

સંશોધકોએ લાલ સીવીડમાંથી મેળવવામાં આવતા κ-Carrageenan અને અનાજમાં કુદરતી રીતે જોવા મળતા Trans-Ferulic Acidનો ઉપયોગ કરીને આશરે 3.5 મીમી કદના માઇક્રોબીડ્સ બનાવ્યા છે.

આ બીડ્સની વિશેષતા એ છે કે જ્યારે છોડના મૂળની આસપાસની જમીન એસિડિક બને છે ત્યારે તે ફૂલીને તેમાં રહેલા પોષકતત્વો મુક્ત કરે છે. છોડમાં આયર્ન અને ઝીંકની ઉણપ સર્જાય ત્યારે મૂળ આસપાસની જમીનમાં એસિડિક પદાર્થો છોડે છે. આ કુદરતી પ્રક્રિયાને ધ્યાનમાં રાખીને સંશોધકોએ આ ટેકનોલોજી તૈયાર કરી છે.

એસિડિક જમીનમાં 68% આયર્ન અને 66% ઝીંક મુક્ત

પ્રયોગ દરમિયાન સંશોધકોએ અલગ-અલગ pH સ્તરે બીડ્સની કામગીરી તપાસી હતી. એસિડિક પરિસ્થિતિમાં (pH 4) માત્ર બે દિવસમાં બીડ્સ લગભગ 80 ટકા સુધી ફૂલી ગયા હતા.

14 દિવસના પરીક્ષણમાં એસિડિક પરિસ્થિતિ હેઠળ બીડ્સે 68 ટકા આયર્ન અને 66 ટકા ઝીંક મુક્ત કર્યું હતું. જ્યારે તટસ્થ જમીનમાં આ પ્રમાણ અનુક્રમે 46 ટકા અને 44 ટકા અને આલ્કલાઇન પરિસ્થિતિમાં 28 ટકા અને 27 ટકા નોંધાયું હતું.

આ પરિણામો દર્શાવે છે કે આ માઇક્રોબીડ્સ જમીનની એસિડિટી પ્રમાણે પોષકતત્વોના નિયંત્રિત વિતરણમાં મદદરૂપ થઈ શકે છે.

છોડના વિકાસ પર પણ સકારાત્મક પરિણામ

આ ટેકનોલોજીની અસર તપાસવા માટે સંશોધકોએ Arabidopsis thaliana અને Nicotiana benthamiana નામના બે મોડેલ છોડ પર પ્રયોગો કર્યા હતા.

પ્રયોગમાં ચાર સૂક્ષ્મ પોષકતત્વો ધરાવતા બીડ્સનો ઉપયોગ કરાયેલા Arabidopsis છોડમાં ક્લોરોફિલનું પ્રમાણ નોંધપાત્ર રીતે વધ્યું હતું. સૂક્ષ્મ પોષકતત્વો ન મળેલા છોડની સરખામણીમાં બીડ્સ મેળવેલા છોડમાં લગભગ 3.3 ગણું વધુ ક્લોરોફિલ જોવા મળ્યું હતું.

આ ઉપરાંત, બીડ્સ મેળવેલા છોડમાં પાંદડાંનું કદ પણ લગભગ 2 ચોરસ મીમીથી વધીને 22 ચોરસ મીમી થયું હતું. સંશોધકોએ નોંધ્યું હતું કે આ છોડ ફૂલ આવવાની અવસ્થા સુધી પણ પહોંચ્યા હતા.

ખેડૂતો માટે ઉપયોગી સાબિત થવાની શક્યતા

સામાન્ય રીતે જમીનમાં આપવામાં આવતા સૂક્ષ્મ પોષકતત્વોનો અમુક ભાગ જમીનના કણોમાં ફસાઈ જાય છે અથવા પાણી સાથે ધોવાઈ જાય છે. તેના કારણે છોડને જરૂરી પોષકતત્વો પૂરતા પ્રમાણમાં મળતા નથી.

IIT ગાંધીનગરની આ નવી ટેકનોલોજી પોષકતત્વોને છોડના મૂળની નજીક જાળવી રાખીને જરૂરિયાત મુજબ મુક્ત કરવામાં મદદ કરી શકે છે. જોકે, મોટા પાયે ખેતીમાં તેનો ઉપયોગ કરતાં પહેલાં ખેતરના સ્તરે વધુ પરીક્ષણો અને પર્યાવરણીય સુરક્ષાનું મૂલ્યાંકન જરૂરી રહેશે.

ભારતીય પેટન્ટ માટે અરજી, સંશોધકોને પ્રથમ ઇનામ

આ સંશોધનનું નેતૃત્વ IIT ગાંધીનગરના પીએચડી સંશોધકો હિતાશા વિઠલાની અને સુભોજીત ઘોષે કર્યું છે. આ ટેકનોલોજી માટે ભારતીય પેટન્ટ અરજી નંબર 202521114626 પણ દાખલ કરવામાં આવી છે.

સંશોધકોએ Soluble Fertilizer Industry Association દ્વારા આયોજિત SOMS Thesis Showdownમાં પ્રથમ ઇનામ પણ જીત્યું છે.

હવે સંશોધકો આ ટેકનોલોજીને પ્રયોગશાળામાંથી બહાર લાવી ખેડૂતો સુધી પહોંચાડવા માટે ઉદ્યોગ ભાગીદારો સાથે સહયોગની તકો શોધી રહ્યા છે. જો આગામી ખેતર પરીક્ષણોમાં પણ સફળતા મળે તો સીવીડ આધારિત આ સ્માર્ટ બીડ્સ ભવિષ્યમાં ખાતરના વધુ કાર્યક્ષમ ઉપયોગ અને ટકાઉ ખેતી માટે એક મહત્વપૂર્ણ વિકલ્પ બની શકે છે.

Share This Article