ભારતની ભૌગોલિક સ્થિતિ એવી છે કે આપણી સરહદો ગાઢ જંગલો, બરફીલા પહાડો, વિશાળ સમુદ્ર અને રણથી ઘેરાયેલી છે. આવા દુર્ગમ વિસ્તારોમાં આધુનિક સેન્સર અને મોંઘા કેમેરાઓનું નેટવર્ક પાથરવું ટેકનિકલ તથા આર્થિક રીતે મોટો પડકાર બને છે. આવી પરિસ્થિતિમાં ભારતીય જવાનોની સૂઝબૂઝ કામ આવે છે. સુરક્ષાબળોએ કાંટાળા તાર પર કાચની ખાલી બોટલો લટકાવવાનો એક સરળ પરંતુ અચૂક ઉપાય અપનાવ્યો છે, જે કોઈ વધારાના સાધનો વગર સરહદની સુરક્ષાને મજબૂત બનાવે છે.
આ ‘લો-ટેક’ એલાર્મ સિસ્ટમ અવાજના સિદ્ધાંત પર આધારિત છે. જેવા કોઈ ઘુસણખોર કે જંગલી પ્રાણી સરહદ પાર કરવાની કોશિશમાં આ તારને સ્પર્શે છે, તેની સાથે જ બોટલો એકબીજાને અથડાઈને તીવ્ર ખણખણાટ પેદા કરે છે. રાતના અંધકારમાં જ્યાં આંખે જોવું મુશ્કેલ હોય છે, ત્યાં આ અવાજ જવાનો માટે ‘સાયરન’ની જેમ કામ કરે છે. આ ખણખણાટ માત્ર ઘુસણખોરીની જાણ નથી કરતો, પરંતુ ફરજ પર તૈનાત પહેરેદારોને તરત જ એક્શન મોડમાં લાવી દે છે.
હાઈ-ટેક સુરક્ષા ઉપકરણોની સૌથી મોટી ખામી વીજળી, નેટવર્ક અને ખરાબ હવામાન પરની તેમની નિર્ભરતા છે. ભારે બરફવર્ષા કે તોફાન દરમિયાન ઘણી વખત સેન્સરો કામ કરવાનું બંધ કરી દે છે. તેની સામે, કાચની બોટલોને ન તો બેટરીની જરૂર પડે છે અને ન તો કોઈ સેટેલાઇટ સિગ્નલની. આ જીરો ખર્ચવાળી બોટલો દરેક હવામાનમાં, ચોવીસે કલાક સંપૂર્ણ તૈયારી સાથે કામ કરે છે. તેથી જ ટેક્નોલોજીના યુગમાં પણ તેને સૌથી વિશ્વસનીય ‘બેકઅપ સુરક્ષા’ માનવામાં આવે છે, જે ક્યારેય ‘ઓફ’ થતી નથી.
આ પરંપરાગત રીત એ વાતનો પુરાવો છે કે દેશની સુરક્ષા માટે હંમેશાં કરોડોના બજેટની જરૂર નથી; ક્યારેક સદીઓનો અનુભવ જ સૌથી અસરકારક હથિયાર સાબિત થાય છે. ખેતરો અને ગામડાઓમાંથી નીકળેલો આ ‘દેશી જુગાડ’ આજે આંતરરાષ્ટ્રીય સરહદો પર ઘુસણખોરો અને પ્રાણીઓની હલચલ વચ્ચે ફરક પાડવામાં અને સચેત રહેવામાં મદદ કરી રહ્યો છે. આવા ઉપાયો ઘણી વાર જટિલ ટેક્નોલોજી કરતાં વધુ ટકાઉ અને અસરકારક સાબિત થાય છે.
