આજના સમયમાં લાંબા સમય સુધી ઊભા રહીને કામ કરતા લોકોમાં પગની નસો ફૂલી જવાની સમસ્યા જોવા મળે છે. આ સમસ્યાને વેરિકોઝ વેઇન્સ (Varicose Veins) કહેવામાં આવે છે. શરૂઆતમાં ઘણા લોકો તેને માત્ર દેખાવને લગતી સમસ્યા માને છે, પરંતુ હકીકતમાં તે પગમાંથી હૃદય તરફ લોહી પાછું પહોંચવાની પ્રક્રિયામાં ખામી સર્જાવાને કારણે થઈ શકે છે. ત્યારે આવો SDM આયુર્વેદ ફાર્મસીના જનરલ મેનેજર ડો. મુરલીધર આર બલાલ પાસેથી જાણીએ કે આખરે આ સમસ્યાના લક્ષણો શું છે અને તેને આયુર્વેદિક પદ્ધતિથી કેવી રીતે ઠીક કરી શકાય.
આ સમસ્યામાં પગમાં ભારેપણું, દુખાવો, સોજો અને નસો વાંકીચૂકી થઈને બહાર દેખાવા જેવા લક્ષણો જોવા મળી શકે છે. આયુર્વેદમાં પણ આ પ્રકારની સમસ્યાને સમજવા માટે કેટલીક પરંપરાગત પદ્ધતિઓ અને ઔષધિઓનો ઉલ્લેખ કરવામાં આવે છે. જોકે, આયુર્વેદિક ઉપાયો વેરિકોઝ વેઇન્સને મટાડી શકે છે તેવા મજબૂત વૈજ્ઞાનિક પુરાવા મર્યાદિત છે.
વેરિકોઝ વેઇન્સની સમસ્યા કેવી રીતે થાય છે?
આપણા શરીરમાં હૃદય લોહીને શરીરના વિવિધ ભાગો સુધી પહોંચાડે છે. ત્યારબાદ નસો લોહીને ફરીથી હૃદય સુધી પાછું લઈ જાય છે. પગમાંથી લોહીને ગુરુત્વાકર્ષણ બળની વિરુદ્ધ દિશામાં ઉપર પહોંચાડવું પડે છે.
આ પ્રક્રિયામાં પગની નસોમાં રહેલા નાના વાલ્વ અને પગના સ્નાયુઓ મહત્ત્વની ભૂમિકા ભજવે છે. જ્યારે આપણે ચાલીએ છીએ ત્યારે પગના સ્નાયુઓ સંકોચાય છે અને લોહીને ઉપરની તરફ ધકેલવામાં મદદ કરે છે. નસોના વાલ્વ લોહીને પાછું નીચે વહેતું અટકાવે છે.
પરંતુ જ્યારે આ વાલ્વ નબળા પડી જાય અથવા યોગ્ય રીતે કામ ન કરે, ત્યારે લોહી નસોમાં જમા થવા લાગે છે. તેના કારણે નસો પર દબાણ વધે છે અને તે ધીમે ધીમે ફૂલીને વાંકીચૂકી થઈ જાય છે. આ સ્થિતિને વેરિકોઝ વેઇન્સ કહેવામાં આવે છે.
વેરિકોઝ વેઇન્સનાં મુખ્ય લક્ષણો
વેરિકોઝ વેઇન્સની સમસ્યામાં દરેક વ્યક્તિને એકસરખાં લક્ષણો જોવા મળે એવું જરૂરી નથી. સામાન્ય રીતે નીચે મુજબનાં લક્ષણો થઈ શકે છે:
– પગમાં ભારેપણું અનુભવવું.
– પગમાં દુખાવો અથવા થાક લાગવો.
– પગની નસો વાંકીચૂકી થઈને બહાર દેખાવા લાગવી.
– પગની ઘૂંટી અથવા પિંડીમાં સોજો આવવો.
– લાંબા સમય સુધી ઊભા રહેવાથી તકલીફ વધવી.
– રાત્રે પગમાં ખેંચાણ અથવા સ્નાયુઓમાં દુખાવો થવો.
સમયસર ધ્યાન ન આપવામાં આવે તો કેટલાક કિસ્સામાં ત્વચામાં ફેરફાર, ખંજવાળ અથવા પગમાં ઘા થવા જેવી સમસ્યાઓ પણ થઈ શકે છે.
વેરિકોઝ વેઇન્સમાં આયુર્વેદની ભૂમિકા
આયુર્વેદમાં વેરિકોઝ વેઇન્સ જેવી સ્થિતિને સમજવા માટે ‘સિરા શૈથિલ્ય’ અને ‘સિરાજ ગ્રંથિ’ જેવા શબ્દોનો ઉલ્લેખ કરવામાં આવે છે. આ પરંપરાગત સમજમાં શરીરની નસો, લોહીનું વહન અને વાત દોષ સાથે સંબંધિત પરિબળો પર ધ્યાન આપવામાં આવે છે.
આયુર્વેદિક સારવારનો હેતુ શરીરમાં સંતુલન જાળવવાનો અને તકલીફનાં લક્ષણો ઘટાડવાનો હોઈ શકે છે. જોકે, વેરિકોઝ વેઇન્સમાં નસોના વાલ્વને થયેલી ખામી માત્ર ઘરેલુ ઉપાયો કે આયુર્વેદિક દવાઓથી સુધરી જાય છે એવું માનવું યોગ્ય નથી. સારવાર શરૂ કરતાં પહેલાં નિષ્ણાત ડૉક્ટરની સલાહ લેવી જરૂરી છે.
વેરિકોઝ વેઇન્સ માટે ઉપયોગમાં લેવાતી આયુર્વેદિક ઔષધિઓ
1. ગોટુ કોલા (માંડૂકપર્ણી)
ગોટુ કોલા એક ઔષધીય વનસ્પતિ છે, જેનો ઉપયોગ પરંપરાગત ચિકિત્સા પદ્ધતિઓમાં કરવામાં આવે છે. તેમાં રહેલા કેટલાક ઘટકો ત્વચા અને સંયોજક પેશીઓ સાથે સંબંધિત પ્રક્રિયાઓ પર અસર કરી શકે છે.
કેટલાક અભ્યાસોમાં ગોટુ કોલામાંથી તૈયાર કરેલી ચોક્કસ દવાઓ વેનસ સર્ક્યુલેશન સંબંધિત લક્ષણોમાં મદદરૂપ થઈ શકે છે કે નહીં તે તપાસવામાં આવ્યું છે. જોકે, આ ઔષધિથી વેરિકોઝ વેઇન્સ સંપૂર્ણપણે મટી જાય છે અથવા નસોના વાલ્વ ફરીથી સામાન્ય થઈ જાય છે તે સાબિત થયું નથી.
આથી, ગોટુ કોલાનો ઉપયોગ કરવા પહેલાં ડૉક્ટર અથવા લાયક આયુર્વેદિક નિષ્ણાતની સલાહ લેવી જોઈએ.
2. સહચરાદિ તેલ અને સાંધિલિન
આયુર્વેદમાં સહચરાદિ તેલનો ઉપયોગ કેટલીક પ્રકારની શારીરિક તકલીફોમાં કરવામાં આવે છે. લેખમાં પગના ભારેપણાં અને ખેંચાણ માટે સહચરાદિ તેલ તથા સાંધિલિનનો ઉલ્લેખ કરવામાં આવ્યો છે.
પરંતુ આ તેલ વેરિકોઝ વેઇન્સને મટાડે છે અથવા તરત રાહત આપે છે તેવા પૂરતા વૈજ્ઞાનિક પુરાવા ઉપલબ્ધ નથી.
ખાસ ધ્યાન રાખો: ફૂલેલી નસો પર જોરથી માલિશ કે ઊંડું દબાણ ન કરવું. જો નસમાં લોહીનો ગઠ્ઠો હોવાની શંકા હોય, તો માલિશ કરવાને બદલે તાત્કાલિક તબીબી તપાસ કરાવવી જોઈએ.
વેરિકોઝ વેઇન્સમાં રાહત મેળવવા માટે શું કરવું?
વેરિકોઝ વેઇન્સનાં લક્ષણો ઘટાડવા માટે જીવનશૈલીમાં કેટલાક ફેરફાર મદદરૂપ થઈ શકે છે.
– નિયમિત ચાલો: ચાલવાથી પગના સ્નાયુઓ સક્રિય રહે છે અને લોહીના પરિભ્રમણમાં મદદ મળે છે.
– લાંબા સમય સુધી એક જ સ્થિતિમાં ન રહો: લાંબા સમય સુધી ઊભા રહેતા અથવા બેસતા હો તો વચ્ચે થોડું ચાલો.
– પગ ઊંચા રાખો: આરામ કરતી વખતે પગને થોડા ઊંચા રાખવાથી સોજો ઘટાડવામાં મદદ મળી શકે છે.
– વજન નિયંત્રણમાં રાખો: વધારાનું વજન પગની નસો પર દબાણ વધારી શકે છે.
– કમ્પ્રેશન સ્ટોકિંગ્સ વિશે સલાહ લો: યોગ્ય પ્રકારનાં કમ્પ્રેશન સ્ટોકિંગ્સ કેટલાક લોકોને રાહત આપી શકે છે. તેનો ઉપયોગ ડૉક્ટરની સલાહ મુજબ કરવો.
ક્યારે ડૉક્ટરનો સંપર્ક કરવો?
જો પગમાં સતત દુખાવો, સોજો અથવા ત્વચામાં ફેરફાર જોવા મળે તો ડૉક્ટરની સલાહ લેવી જરૂરી છે. વેરિકોઝ વેઇન્સની તપાસ માટે ડૉક્ટર જરૂર મુજબ ડુપ્લેક્સ અલ્ટ્રાસાઉન્ડ કરાવી શકે છે. સ્થિતિ પ્રમાણે કમ્પ્રેશન થેરાપી, સ્ક્લેરોથેરાપી, એન્ડોવેનસ લેસર અથવા અન્ય પ્રક્રિયાઓની સલાહ આપવામાં આવી શકે છે.
જો એક પગમાં અચાનક સોજો અને દુખાવો થાય, તો તાત્કાલિક તબીબી તપાસ કરાવો. સાથે શ્વાસ લેવામાં તકલીફ અથવા છાતીમાં દુખાવો થાય તો ઇમરજન્સી સારવાર લેવી જરૂરી છે.
નોંધ: આ આર્ટિકલમાં આપવામાં આવેલી માહિતી સંપૂર્ણ રીતે ડોક્ટરનો પોતાના મંતવ્ય છે.
