આજના ડિજિટલ યુગમાં ભલે અભ્યાસ, ઓફિસ અને સંચારનો મોટો હિસ્સો મોબાઇલ અને કમ્પ્યુટર પર આવી ગયો હોય, પરંતુ કાગળની જરૂરિયાત હજુ પણ સમાપ્ત થઈ નથી. પુસ્તકો અને નોટબુકથી લઈને પેકેજિંગ, કાર્ટન, ટિશ્યૂ અને અનેક ઔદ્યોગિક ઉત્પાદનો સુધી કાગળ આપણા રોજિંદા જીવનનો મહત્વપૂર્ણ હિસ્સો છે. આવી સ્થિતિમાં સવાલ થાય છે કે આખરે દુનિયામાં સૌથી વધુ કાગળ કયા દેશમાં બનાવવામાં આવે છે અને આ મામલે ભારતની સ્થિતિ શું છે?
ઉપલબ્ધ 2024ના વૈશ્વિક આંકડા અનુસાર, ચીન દુનિયાનો સૌથી મોટો કાગળ અને પેપરબોર્ડ ઉત્પાદક દેશ છે. વૈશ્વિક ઉત્પાદનમાં ચીનનો હિસ્સો આશરે 33 ટકા હોવાનું જણાવવામાં આવે છે. એટલે કે દુનિયામાં બનતા કાગળ અને પેપરબોર્ડનો લગભગ એક તૃતીયાંશ હિસ્સો ચીનમાંથી આવે છે.
ચીન બાદ અમેરિકા બીજા ક્રમે આવે છે. 2024માં વૈશ્વિક કાગળ અને પેપરબોર્ડના ઉત્પાદનમાં અમેરિકાનો હિસ્સો આશરે 15 ટકા રહ્યો હતો. ત્યારબાદ ભારતનું નામ આવે છે. 2024ના કેટલાક FAO આધારિત આંકડા અને તાજેતરના અહેવાલોમાં ભારતને આશરે 5 ટકા હિસ્સા સાથે ત્રીજા ક્રમે દર્શાવવામાં આવ્યું છે.
ભારત માટે આ આંકડો એટલા માટે પણ મહત્વપૂર્ણ છે કારણ કે દેશમાં કાગળ ઉદ્યોગનો વ્યાપ સતત વધી રહ્યો છે. સરકારી આંકડા અનુસાર, ભારતીય પેપર ઇન્ડસ્ટ્રીમાં લાકડું, કૃષિ અવશેષો અને સૌથી મોટા પ્રમાણમાં રિસાઇકલ કરવામાં આવેલા ફાઇબર એટલે કે વેસ્ટ પેપરનો ઉપયોગ થાય છે. ભારતમાં પેકેજિંગ પેપર અને પેપરબોર્ડની માંગ પણ ઝડપથી વધી રહી છે.
જોકે, અહીં એક મહત્વની વાત સમજવી જરૂરી છે. ભારતનું વૈશ્વિક રેન્કિંગ અલગ-અલગ સ્રોતોમાં ઉત્પાદનના અલગ દાયરાને ધ્યાનમાં લેવામાં આવવાને કારણે બદલાઈ શકે છે. ભારત સરકારના કેટલાક ઔદ્યોગિક દસ્તાવેજોમાં પેપર, પેપરબોર્ડ અને ન્યૂઝપ્રિન્ટના વ્યાપક વર્ગમાં આશરે 5 ટકા હિસ્સા સાથે ભારતને દુનિયાનો પાંચમો સૌથી મોટો ઉત્પાદક ગણાવવામાં આવ્યો છે.
કાગળની વધતી માંગ પાછળ માત્ર પુસ્તકો અને સ્ટેશનરી જ જવાબદાર નથી. ઈ-કોમર્સના વિસ્તરણને કારણે પેકેજિંગ બોક્સ અને પેપર આધારિત પેકેજિંગની જરૂરિયાત વધી છે. આ સાથે રિટેલ, ફૂડ પેકેજિંગ અને હાઇજીન પ્રોડક્ટ્સની માંગ પણ કાગળ ઉદ્યોગને આગળ વધારી રહી છે.
